शिक्षक दिनाचे खरे मानकरी: क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले.

लेखक :- डॉ.प्रा.देवानंद नंदागवळी.

संकलन/संग्रहक :- हर्षवर्धन देशभ्रतार 

“विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली;

नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले;

वित्ताविना शूद्र खचले, इतके अनर्थ एका अविद्येने केले.”

शिक्षणाचे महत्त्व सांगणाऱ्या महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारांचा गाभा अत्यंत स्पष्ट आहे—अज्ञान हे केवळ व्यक्तीला मागे ठेवत नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीला अडथळा निर्माण करते.

आज ५ सप्टेंबर. भारतात हा दिवस शिक्षक दिन म्हणून साजरा केला जातो. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची ही सुंदर परंपरा आहे. परंतु शिक्षक दिनाचा व्यापक अर्थ समजून घेताना आपण त्या व्यक्तींचेही स्मरण केले पाहिजे, ज्यांनी अशा काळात शिक्षणाची मशाल पेटवली, जेव्हा समाजातील मोठ्या घटकांसाठी शिक्षणाची दारेच बंद होती. त्या महान व्यक्तिमत्त्वांमध्ये महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

शिक्षणासाठी संघर्ष म्हणजेच समाजपरिवर्तनाची सुरुवात

आज मुलगा-मुलगी शाळेत जाणे आपल्याला स्वाभाविक वाटते. मुलींनी उच्च शिक्षण घेणे, डॉक्टर, अभियंता, शिक्षक, अधिकारी, वैज्ञानिक होणे याबद्दल आपण अभिमानाने बोलतो.

परंतु एक काळ असा होता की मुलींना शिक्षण देणे हीच समाजाच्या दृष्टीने चुकीची गोष्ट मानली जात होती.

अशा परिस्थितीत ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनी पुण्यात मुलींच्या शिक्षणासाठी शाळा सुरू करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी शाळा सुरू करण्याच्या कार्यामुळे भारतीय सामाजिक इतिहासात एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली.

महाराष्ट्र शासनाच्या एका अधिकृत प्रकाशनातही फुले दाम्पत्याने वंचित आणि मागास घटकांतील मुलांसाठी शाळांची दारे उघडल्याचे नमूद केले आहे. आणि हे सर्व विदित आहे. 

ही केवळ शाळा नव्हती. ती सामाजिक क्रांतीची पहिली प्रयोगशाळा होती.

सावित्रीबाईंच्या हातातील पुस्तक म्हणजे क्रांतीचे शस्त्र.

सावित्रीबाई फुले जेव्हा शिक्षिका म्हणून शाळेत जात होत्या, तेव्हा त्यांना सामाजिक विरोधाचा सामना करावा लागला. त्यांच्या अंगावर शेण, चिखल आणि दगड फेकले जात असल्याच्या घटना त्यांच्या संघर्षाचे प्रतीक म्हणून इतिहासात सांगितल्या जातात. पण त्या थांबल्या नाहीत.

कल्पना करा..

एक महिला रोज घरातून पुस्तक घेऊन बाहेर पडते.

समोर शिक्षणाचा मार्ग आहे.

पण त्या मार्गावर स्वागतासाठी फुले नाहीत;

उलट अपमान, विरोध आणि अडथळे आहेत. तरीही ती शाळेत जाते.

कारण तिला स्वतःचे भविष्य घडवायचे नव्हते; तिला पुढच्या पिढीचे भविष्य बदलायचे होते.

यातून आजच्या शिक्षकांनी काय शिकायचे?.

विद्यार्थ्याची परिस्थिती कठीण असली तरी शिक्षकाने त्याच्यावरचा विश्वास सोडू नये.

खरा शिक्षक कोण?..

शिक्षक म्हणजे केवळ फळ्यावर गणित सोडवणारा, विज्ञान शिकवणारा किंवा पुस्तकातील धडा पूर्ण करणारा व्यक्ती नव्हे.

खरा शिक्षक विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देतो.

एक उदाहरण पाहूया... 

वर्गात दोन विद्यार्थी आहेत. पहिला विद्यार्थी अभ्यासात हुशार आहे. तो प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देतो.

दुसरा विद्यार्थी शांत आहे. त्याचे गुण कमी आहेत. तो प्रश्न विचारायला घाबरतो. गृहपाठ पूर्ण होत नाही. त्याला स्वतःबद्दलही फारसा विश्वास नाही.

शिक्षकाने पहिल्या विद्यार्थ्याचे कौतुक करणे योग्यच आहे. पण दुसऱ्या विद्यार्थ्याला जर शिक्षक म्हणाला— “तू काहीच करू शकत नाहीस.”

तर त्याचा परिणाम केवळ त्या एका दिवसापुरता राहत नाही. त्या विद्यार्थ्याच्या मनात स्वतःबद्दल न्यूनगंड निर्माण होऊ शकतो.

याउलट शिक्षकाने त्याला सांगितले..

“तुला आज पूर्ण उत्तर आले नाही, पण तू प्रयत्न केलास. उद्या आपण पुन्हा प्रयत्न करू.” तर कदाचित त्याच एका वाक्यामुळे त्या विद्यार्थ्याच्या जीवनाची दिशा बदलू शकते. हीच शिक्षकाची खरी ताकद आहे.

फुले दाम्पत्याकडून आजच्या शिक्षकांनी काय शिकावे?.

१. प्रत्येक विद्यार्थी महत्त्वाचा आहे..

फुले दाम्पत्याच्या शिक्षणविचाराचा केंद्रबिंदू होता—शिक्षण सर्वांसाठी असावे. आजही वर्गात हुशार विद्यार्थ्यांकडे जास्त लक्ष देणे सोपे असते. पण खरा शिक्षक विचारतो—

“ज्याला सर्वाधिक मदतीची गरज आहे, त्याच्यापर्यंत माझे शिक्षण पोहोचत आहे का?”

ज्याला गणित कठीण वाटते, ज्याचे वाचन कमकुवत आहे, ज्याला इंग्रजीची भीती वाटते, जो आर्थिक किंवा सामाजिक अडचणींमधून येतो—त्याच्यासाठी शिक्षकाची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरते.

२) मुलींच्या शिक्षणाला केवळ प्रोत्साहन नव्हे, समान संधी द्या

आज मुली शिक्षणाच्या प्रत्येक क्षेत्रात पुढे जात आहेत. परंतु समानता म्हणजे फक्त मुलींना शाळेत प्रवेश देणे नव्हे.

समानता म्हणजे त्यांना प्रश्न विचारण्याची, निर्णय घेण्याची, नेतृत्व करण्याची आणि स्वप्ने पाहण्याची समान संधी देणे.

सावित्रीबाईंच्या कार्याची खरी आठवण तेव्हाच होईल, जेव्हा प्रत्येक मुलीला शिक्षक सांगेल — “तू मुलगी आहेस म्हणून तुझे स्वप्न छोटे असण्याचे कारण नाही.”

३. शिक्षण म्हणजे गुण नव्हे; विचार करण्याची क्षमता

आज अनेक वेळा शिक्षणाचा अर्थ परीक्षेतील गुणांशी जोडला जातो.

९० टक्के मिळाले म्हणजे विद्यार्थी हुशार आणि ५० टक्के मिळाले म्हणजे तो कमजोर—अशी मानसिकता चुकीची आहे.

गुण महत्त्वाचे आहेत; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे आहे..

- विद्यार्थी प्रश्न विचारतो का?

- तो योग्य-अयोग्य यातील फरक समजतो का?

- तो स्वतः विचार करू शकतो का?

- अपयश आले तर पुन्हा प्रयत्न करतो का?

- दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव त्याला आहे का?

- समाजातील अन्यायाबद्दल तो संवेदनशील आहे का?

असे शिक्षणच माणूस घडवते.

आजच्या काळातील शिक्षकांसमोरील मोठे आव्हान.

आज शिक्षणाची साधने पूर्वीपेक्षा कितीतरी अधिक आहेत. मोबाईल आहे. इंटरनेट आहे. स्मार्ट बोर्ड आहे. डिजिटल पुस्तके आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आहे. ऑनलाइन शिक्षणाचे असंख्य पर्याय आहेत. पण एक प्रश्न महत्त्वाचा आहे.

या सर्व साधनांमुळे विद्यार्थी अधिक विचारशील, जबाबदार आणि संवेदनशील होत आहे का?

जर नाही, तर आपल्याला शिक्षणाच्या पद्धतीबरोबरच शिक्षणाच्या उद्देशाचाही विचार करावा लागेल.

तंत्रज्ञान शिक्षकाची जागा घेऊ शकते का?

कदाचित ते माहिती देऊ शकते.

पण—

विद्यार्थ्याच्या डोळ्यातील भीती ओळखणे, त्याला धीर देणे, त्याच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे आणि चुकीच्या मार्गावरून योग्य मार्गावर आणणे—हे शिक्षकाचे मानवी कार्य आहे.

पालक आणि शिक्षकांनी एकत्र येण्याची गरज..

फुले दाम्पत्याचा शिक्षणविचार केवळ शाळेच्या चार भिंतींपुरता मर्यादित नव्हता. शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे माध्यम होते.

आजही विद्यार्थी घडविण्यासाठी तीन घटकांची गरज आहे— पालक + शिक्षक + समाज

पालकांनी केवळ “किती गुण मिळाले?” असे न विचारता, “आज काय नवीन शिकलास?” असे विचारावे.

शिक्षकांनी केवळ “गृहपाठ केला का?” असे न विचारता, “गृहपाठ का झाला नाही? काही अडचण आहे का?” हे जाणून घ्यावे. आणि समाजाने केवळ विद्यार्थ्यांच्या चुका दाखवण्याऐवजी त्यांच्या शिक्षणाला पोषक वातावरण निर्माण करावे.

शिक्षक दिनी आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारूया..

आज शिक्षक दिनानिमित्त हार, पुष्पगुच्छ आणि शुभेच्छा मिळतील. विद्यार्थी शिक्षकांना शुभेच्छा देतील. पालक सन्मान करतील.

परंतु दिवसाच्या शेवटी प्रत्येक शिक्षकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारावा—

“माझ्यामुळे आज एका विद्यार्थ्याच्या जीवनात सकारात्मक बदल झाला का?”

जर उत्तर होय असेल, तर तो दिवस खऱ्या अर्थाने शिक्षक दिन ठरेल.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणित समजले—छान!

एखाद्या विद्यार्थ्याची भीती कमी झाली—त्याहून छान!

एखाद्या विद्यार्थ्याने स्वतःवर विश्वास ठेवायला सुरुवात केली—अप्रतिम!

आणि एखाद्या विद्यार्थ्याने शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःचे आणि समाजाचे जीवन बदलण्याचे स्वप्न पाहिले—

तर शिक्षकाचे कार्य खऱ्या अर्थाने सफल झाले.

फुले दाम्पत्याची खरी आदरांजली कोणती?.

ज्योतिराव आणि सावित्रीबाईंच्या प्रतिमेला हार घालणे ही आदराची गोष्ट आहे.

त्यांचे फोटो लावणेही चांगले आहे.

त्यांच्यावर भाषणे करणेही आवश्यक आहे.

पण त्यापेक्षा मोठी आदरांजली म्हणजे —

एका गरीब विद्यार्थ्याला शिक्षणात टिकवून ठेवणे.

एका मुलीला शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देणे.

एखाद्या दुर्बल विद्यार्थ्याला “तूही करू शकतोस” असे सांगणे.

जात, धर्म, भाषा, लिंग किंवा आर्थिक परिस्थिती न पाहता प्रत्येक विद्यार्थ्याशी समानतेने वागणे.

विद्यार्थ्याला केवळ नोकरीसाठी नव्हे, तर जबाबदार नागरिक म्हणून घडविणे.

हीच फुले दाम्पत्याच्या विचारांना खरी मानवंदना ठरेल.

शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना तीन गोष्टी नक्की शिकवाव्यात.

१) प्रश्न विचारा.

प्रश्न विचारणारा विद्यार्थी अडाणी नसतो; तो शिकण्यास तयार असतो.

२) चुकीपासून शिका.

चूक म्हणजे अपयश नव्हे;

चूक म्हणजे पुढच्या प्रयत्नासाठी मिळालेला अनुभव.

३) माणूस बना.

उच्च शिक्षण मिळवून मोठे अधिकारी होणे चांगले आहे;

पण त्यासोबत चांगला माणूस होणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

आजच्या शिक्षकाची खरी परीक्षा

आज शिक्षकाची परीक्षा फक्त विद्यार्थ्यांच्या निकालात होत नाही.

ती होते —

एका गरीब विद्यार्थ्याच्या चेहऱ्यावर आलेल्या आत्मविश्वासात.

एका मुलीने घेतलेल्या स्वतंत्र निर्णयात.

एका कमकुवत विद्यार्थ्याने केलेल्या पहिल्या यशस्वी प्रयत्नात.

एका विद्यार्थ्याने दुसऱ्या विद्यार्थ्याला केलेल्या मदतीत.

आणि एका तरुणाने समाजासाठी काहीतरी करण्याची घेतलेल्या शपथेत.

हीच शिक्षकाच्या कार्याची खरी फलश्रुती आहे.

शेवटचा विचार...

ज्योतिराव फुले यांनी शिक्षणाला सामाजिक मुक्तीचे साधन बनवले.

सावित्रीबाई फुले यांनी त्या विचाराला प्रत्यक्ष कृतीची जोड दिली.

त्यांनी अंधाराला दोष देत बसण्याऐवजी ज्ञानाची ज्योत पेटवली.

आज आपल्याकडे त्या ज्योतीपेक्षा अधिक साधने आहेत.

प्रश्न फक्त एवढाच आहे– आपण ती ज्योत पुढे नेणार आहोत का?..

आजच्या शिक्षकाने प्रत्येक विद्यार्थ्याला हे सांगण्याची गरज आहे.

“तुझी परिस्थिती तुझ्या भविष्याचा निर्णय घेणार नाही; तुझे शिक्षण, तुझा विचार आणि तुझा प्रयत्न तुझे भविष्य घडवतील.”

आणि म्हणूनच शिक्षक दिनाच्या दिवशी आपण केवळ शिक्षकांचा सन्मान न करता शिक्षणाच्या समानतेच्या विचाराचा सन्मान करूया.

क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी पेटविलेली ज्ञानाची ज्योत प्रत्येक घरापर्यंत, प्रत्येक मुलापर्यंत आणि प्रत्येक मुलीपर्यंत पोहोचविण्याचा संकल्प करूया.

कारण

«“शिक्षण हे केवळ जीवन जगण्याचे साधन नाही;

शिक्षण हे जीवनाला योग्य दिशा देणारे सामर्थ्य आहे.”»

क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या महान शैक्षणिक व सामाजिक कार्याला मनःपूर्वक अभिवादन!

शिक्षक दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!..

.         ✍️डॉ.प्रा. देवानंद बि. नंदागवळी

                              भंडारा