बोलघेवडे समाज, धम्माची हाक आणि कृतीची टंचाई -डॉ.प्रा.देवानंद बि.नंदागवळी भंडारा.

                संकलन/संग्रहक 

               हर्षवर्धन देशभ्रतार  

      आजचा समाज बोलण्यात आघाडीवर आहे; पण कृतीच्या बाबतीत तो सातत्याने अपयशी ठरत आहे. प्रत्येक विषयावर मत मांडणारे, विचारमंचावरुन समाजाला दिशा देणारे, बदलाच्या घोषणा करणारे असंख्य आहेत. मात्र स्वतः पुढे येऊन एखादं सामाजिक कार्य सुरू करणारे आणि ते निष्ठेने पूर्णत्वास नेणारे आजही मोजकेच आहेत.

      बोलणं सोपं असतं. प्रवचन देणं, टीका करणं, खोड्या काढणं यासाठी ना त्याग लागतो, ना धैर्य. पण करून दाखवायला अपमान सहन करावा लागतो, गैरसमज झेलावे लागतात, वेळ, पैसा आणि मानसिक शांतता पणाला लावावी लागते. म्हणूनच अनेकजण सुरक्षित अंतरावर उभे राहून सल्ले देतात; पण जबाबदारी उचलायची वेळ आली की मागे हटतात.

     आज जनजागृतीच्या नावाखाली सभा, परिषद, कार्यक्रम मोठ्या संख्येने होत आहेत; पण समाजात अपेक्षित परिवर्तन दिसत नाही. कारण समाजाला शिकवण देणारे भरपूर आहेत, पण समाजासाठी स्वतः झिजणारे कमी आहेत. खऱ्या अर्थाने जनजागृती म्हणजे केवळ भाषण नव्हे, तर लोकांच्या जीवनात प्रत्यक्ष बदल घडवणारी कृती होय.

याच ठिकाणी एक अत्यंत अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा राहतो— भगवान बुद्धांनी दिलेली धम्मशिकवण आज खरोखर आचरणात आहे का?.

अहिंसा, करुणा, प्रज्ञा, सम्यक आचार, सम्यक आजीविका यांचा आपण उच्चार करतो; पण स्वतःच्या वर्तनात, निर्णयांत आणि सामाजिक भूमिकेत त्या मूल्यांचं प्रतिबिंब दिसतं का?.

     आज अनेक ठिकाणी धम्माच्या नावावर कार्यक्रम होतात, प्रवचनं दिली जातात; पण धम्म म्हणजे आचरण आहे, विधी नाही—हा मूलभूत विचारच विसरला जातो. बुद्धांनी कधीही फक्त ऐकण्याचा धम्म दिला नाही; त्यांनी जगा, तपासा, आचरा असा धम्म दिला. मग आज स्वतःला बुद्धाचे अनुयायी म्हणवणारे, तसेच भिक्खू संघातील काही घटक, त्या धम्मानुसार जगतात का—हा प्रश्न विचारणं गैर ठरवायचं का?

      धम्म सांगतो की लोभ, द्वेष आणि अज्ञान यांचा त्याग करा. पण जर धम्माच्या नावाखाली प्रतिष्ठा, गटबाजी, मतभेद आणि व्यक्तिगत स्वार्थ वाढत असतील, तर तो धम्माचा पराभव नाही का? आत्मपरीक्षण नसेल, तर कोणतीही शिकवण केवळ शब्दांपुरतीच मर्यादित राहते.

     डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी बुद्धधम्म स्वीकारताना त्याला समाजपरिवर्तनाचं साधन मानलं. त्यांनी स्पष्ट केलं की धम्म हा पळवाट नसून जबाबदारी आहे. “शिक्षण घ्या, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा संदेश त्यांनी बुद्धांच्या करुणेवर आधारित संघर्षशील विवेकातून दिला. बाबासाहेबांसाठी धम्म म्हणजे अन्याय सहन करणं नव्हे, तर अन्याय नष्ट करणं होतं.

     आज गरज आहे ती फक्त बाबासाहेबांचा किंवा बुद्धांचा जयघोष करण्याची नाही, तर त्यांच्या विचारांप्रमाणे स्वतः जगण्याची. बोलणं कमी आणि करणं अधिक झालं, तरच धम्म जिवंत राहील; अन्यथा तो फक्त विचारमंचापुरताच उरेल. समाजाला आज प्रवचनांची नव्हे, तर धम्म आणि संविधान या दोन्ही मूल्यांवर चालणाऱ्या कृतीशील माणसांची नितांत गरज आहे. जोपर्यंत आपण स्वतः बदलत नाही, तोपर्यंत समाज बदलणार नाही—हेच बुद्धांचं आणि बाबासाहेबांचं अंतिम सूत्र आहे.

.... डॉ.प्रा.देवानंद बि. नंदागवळी...

               भंडारा