सुभेदार रामजी सकपाळ आंबेडकर त्याग, शिस्त आणि मूल्यांची शिदोरी. - डॉ.प्रा.देवानंद बि.नंदागवळी.

संकलन/संग्रहक 

हर्षवर्धन देशभ्रतार 

      डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे व्यक्तिमत्त्व, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांनी भारताला दिलेले संविधान हे एखाद्या दिवशी अचानक घडलेले चमत्कार नव्हते. त्या मागे ज्या संस्कारांची, शिस्तीची आणि मूल्यनिष्ठतेची मजबूत पायाभरणी होती, तिचे मूर्त रूप म्हणजे त्यांचे वडील सुभेदार रामजी सकपाळ आंबेडकर. त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त त्यांच्या जीवनाकडे पाहणे म्हणजे धम्म आणि संविधान यांची मुळे समजून घेणे होय.

      ब्रिटिश भारतीय सैन्यात सुभेदार पदावर कार्यरत असलेले रामजी सकपाळ आंबेडकर हे शिस्त, कर्तव्य आणि प्रामाणिकपणाचे प्रतीक होते. मात्र सैनिकी सेवेसोबतच त्यांनी आपल्या वैयक्तिक आयुष्यात जो संघर्ष केला, तो सामाजिक अन्यायाविरुद्धचा मौन लढा होता. अस्पृश्यतेच्या अमानवी व्यवस्थेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेत असतानाही त्यांनी अन्याय स्वीकारला नाही; तर शिक्षणाच्या माध्यमातून त्यावर उत्तर देण्याचा मार्ग निवडला.

      बुद्धाच्या करुणा, प्रज्ञा आणि समतेच्या तत्त्वांवर त्यांची निष्ठा होती. त्यांनी धार्मिक कर्मकांड नव्हे, तर विवेकवादी धम्म स्वीकारला. याच धम्मनिष्ठ विचारांतून त्यांनी बाबासाहेबांवर संस्कार केले. “मनुष्य जन्माने नव्हे, तर विचारांनी मोठा होतो” हा धम्माचा मूलमंत्र त्यांच्या घरात रोज जगला जात होता.

      रामजी सकपाळ आंबेडकर यांचा सर्वात मोठा त्याग म्हणजे—स्वतःच्या कष्टमय जीवनापेक्षा मुलांच्या शिक्षणाला प्राधान्य देणे. आर्थिक अडचणी, सामाजिक अपमान आणि व्यवस्थेचा भेदभाव असूनही त्यांनी बाबासाहेबांच्या हातात शस्त्र नव्हे, तर पुस्तक दिले. हाच तो निर्णायक क्षण होता, ज्यातून पुढे भारतीय संविधानाचा शिल्पकार घडला.

      आज संविधानातील समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय ही मूल्ये केवळ कायदेशीर संकल्पना नाहीत; ती धम्मातून आलेली मानवी मूल्ये आहेत. ही मूल्ये बाबासाहेबांना वारशाने मिळाली—रामजी सकपाळ आंबेडकर यांच्याकडून. त्यामुळे धम्म आणि संविधान यांची सांगड केवळ वैचारिक नाही, तर कौटुंबिक आणि संस्कारांची आहे.

      आज जेव्हा संविधानाची पायमल्ली होत आहे, जेव्हा विषमता, द्वेष आणि अंधश्रद्धा पुन्हा डोके वर काढत आहेत, तेव्हा सुभेदार रामजी सकपाळ आंबेडकर यांचे जीवन आपल्याला स्पष्ट संदेश देते—

      संविधान वाचवायचे असेल, तर आधी धम्मनिष्ठ माणूस घडवावा लागेल.

     त्यांचा स्मृतीदिन हा केवळ आठवणींचा दिवस नसून, धम्म–संविधान जनजागृतीचा संकल्प पुन्हा दृढ करण्याचा दिवस आहे. कारण इतिहास सांगतो—एका सजग वडिलांचा त्याग संपूर्ण राष्ट्राच्या भवितव्याची दिशा ठरवू शकतो.

सुभेदार रामजी सकपाळ आंबेडकर यांना विनम्र अभिवादन.

डॉ.प्रा.देवानंद बि.नंदागवळी

             भंडारा