भारताचा विकास : वास्तव आणि आव्हाने.

          भारत आज जगातील सर्वात मोठी लोकशाही, वेगाने वाढणारी अर्थव्यवस्था आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रात प्रगती करणारा देश म्हणून ओळखला जातो. चांद्रयान, डिजिटल इंडिया, पायाभूत सुविधा विकास आणि जागतिक स्तरावरील वाढती प्रतिष्ठा या बाबी निश्चितच अभिमानास्पद आहेत. परंतु विकासाचे खरे मोजमाप केवळ मोठ्या प्रकल्पांनी होत नसून सामान्य नागरिकांच्या जीवनमानानेही होते.

       आज देशासमोर बेरोजगारी, शिक्षणाचे वाढते व्यापारीकरण, शेतकऱ्यांच्या समस्या, पर्यावरणाचा ऱ्हास आणि भ्रष्टाचार यांसारखी गंभीर आव्हाने आहेत. अनेक ठिकाणी गुणवत्तापूर्ण शिक्षण गरीब विद्यार्थ्यांच्या आवाक्याबाहेर जात असल्याची भावना निर्माण झाली आहे. परीक्षा प्रक्रियेतील गैरप्रकार आणि पेपरफुटीच्या घटनांमुळे विद्यार्थ्यांचा विश्वास डळमळीत होतो.

       शेतकरी हा देशाचा अन्नदाता असूनही अनेकांना कर्जबाजारीपणा, उत्पादन खर्चातील वाढ आणि बाजारभावातील अनिश्चितता यांचा सामना करावा लागतो. आत्महत्यांच्या घटना समाजासाठी चिंतेचा विषय आहेत.

       पर्यावरण संरक्षणाच्या बाबतीत वृक्षारोपण आवश्यक असले तरी विकासाच्या नावाखाली जंगलतोड झाल्यास त्याचे दूरगामी परिणाम होतात. त्यामुळे विकास आणि पर्यावरण यामध्ये संतुलन राखणे अत्यावश्यक आहे.

       लोकशाहीत प्रश्न विचारणे, सरकारच्या धोरणांवर टीका करणे आणि पर्यायी विचार मांडणे हा प्रत्येक नागरिकाचा घटनात्मक अधिकार आहे. तसेच देशहितासाठी सकारात्मक योगदान देणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. मजबूत लोकशाही ही प्रश्न विचारणाऱ्या, विचार मांडणाऱ्या आणि जबाबदार नागरिकांवरच उभी असते.

       भारताला खऱ्या अर्थाने जगाचे नेतृत्व करणारा देश बनवायचे असेल तर आर्थिक विकासाबरोबरच सामाजिक न्याय, दर्जेदार शिक्षण, रोजगारनिर्मिती, पर्यावरण संरक्षण आणि संविधानिक मूल्यांचे जतन यांनाही समान प्राधान्य द्यावे लागेल.

 डॉ.प्रा. देवानंद बी. नंदागवळी

सामाजिक विचारवंत व शिक्षणप्रेमी.

              भंडारा