सामाजिक न्यायाचे शिल्पकार राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर :- समता, शिक्षण आणि मानवमुक्तीचा प्रेरणादायी वारसा.

                       "बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय" या विचाराला आपल्या कार्यातून मूर्त स्वरूप देणारे, सामाजिक न्यायाचे प्रणेते, शिक्षणप्रेमी आणि द्रष्टे समाजसुधारक म्हणजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज. २६ जून १८७४ रोजी जन्मलेल्या या महान लोकराजाचा जन्मदिन महाराष्ट्रात "सामाजिक न्याय दिन" म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका राजाच्या जयंतीचा नसून समता, सामाजिक न्याय, शिक्षण आणि मानवमुक्तीच्या विचारांचा उत्सव आहे.

राजर्षी शाहू महाराजांचा जन्म कागलच्या घाटगे घराण्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव जयसिंगराव घाटगे असे होते. पुढे कोल्हापूर संस्थानाच्या गादीवर दत्तक घेतल्यानंतर त्यांचे नाव शाहू ठेवण्यात आले. १८९४ मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानाची सूत्रे हाती घेतली. आणि आपल्या सत्तेचा उपयोग जनकल्याण व सामाजिक परिवर्तनासाठी केला.

त्या काळात समाजात जातिभेद, अस्पृश्यता, अज्ञान आणि सामाजिक विषमता यांचे प्राबल्य होते. समाजातील वंचित, शोषित आणि दुर्बल घटकांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळावा यासाठी शाहू महाराजांनी अनेक क्रांतिकारी निर्णय घेतले. अस्पृश्यांना सार्वजनिक विहिरी, पाणवठे आणि इतर सार्वजनिक सुविधांचा वापर करण्याचा अधिकार देऊन त्यांनी सामाजिक समतेचा नवा अध्याय सुरू केला.

शाहू महाराजांचा ठाम विश्वास होता की, "शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे." म्हणूनच त्यांनी प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. गरीब, ग्रामीण आणि मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहांची स्थापना केली. मुलींच्या शिक्षणाला चालना दिली. शिक्षणाचा प्रकाश समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवण्याचा त्यांचा ध्यास होता.

२६ जुलै १९०२ रोजी त्यांनी मागासवर्गीय समाजासाठी ५० टक्के आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा करून सामाजिक न्यायाच्या नव्या युगाची सुरुवात केली. हा निर्णय केवळ नोकऱ्यांमधील प्रतिनिधित्वासाठी नव्हता, तर शतकानुशतके वंचित राहिलेल्या समाजघटकांना समान संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी होता. त्यामुळेच त्यांना भारतातील आरक्षण धोरणाचे जनक मानले जाते.

स्त्री सक्षमीकरणाच्या क्षेत्रातही त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले, बालविवाहाला विरोध केला, देवदासी प्रथा बंदीचा कायदा केला आणि आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहांना कायदेशीर मान्यता दिली. त्यांच्या या निर्णयांनी सामाजिक सुधारणांना नवी दिशा मिळाली.

याच काळात समाजाच्या उद्धारासाठी संघर्ष करणाऱ्या एका तरुण विद्वानाची प्रतिभा शाहू महाराजांनी ओळखली. ते होते भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. बाबासाहेबांच्या असामान्य नेतृत्वगुणांवर आणि विद्वत्तेवर विश्वास ठेवणाऱ्या पहिल्या नेत्यांमध्ये शाहू महाराज अग्रस्थानी होते. त्यांनी बाबासाहेबांच्या सामाजिक चळवळीला आर्थिक, नैतिक आणि राजकीय पाठबळ दिले.

बाबासाहेबांनी सुरू केलेल्या "मूकनायक" या वृत्तपत्राला शाहू महाराजांनी आर्थिक मदत करून वंचितांच्या आवाजाला बळ दिले. त्यांनी बाबासाहेबांबद्दल भविष्यवाणी करताना म्हटले होते की, "डॉ. आंबेडकर हे अस्पृश्य समाजाचे अखिल भारतीय नेते होतील." त्यांच्या या दूरदृष्टीची प्रचिती पुढे संपूर्ण देशाला आली.

राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य एकाच ध्येयासाठी होते—समता, बंधुता, सामाजिक न्याय आणि मानवमुक्ती. शाहू महाराजांनी सामाजिक परिवर्तनाची मशाल प्रज्वलित केली, तर बाबासाहेबांनी त्या मशालीचा प्रकाश भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून संपूर्ण राष्ट्रात पोहोचवला.

शाहू महाराजांनी बहुजन समाजाला शिक्षण, सन्मान आणि संधी दिली; तर बाबासाहेबांनी त्यांना संविधानिक हक्क, समानता आणि न्याय प्रदान केला. या दोन्ही महामानवांच्या कार्यामुळेच भारतातील सामाजिक न्यायाची चळवळ अधिक व्यापक, सक्षम आणि प्रभावी बनली.

आज सामाजिक न्याय, आरक्षण, शिक्षणाचा अधिकार, स्त्री-सक्षमीकरण आणि संविधानिक मूल्यांबाबत चर्चा होत असताना शाहू महाराज आणि बाबासाहेबांचे विचार अधिकच मार्गदर्शक वाटतात. त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन जात, धर्म, पंथ, भाषा आणि प्रांत यांच्या पलीकडे जाऊन समता, न्याय आणि बंधुभावाचा समाज निर्माण करणे हीच काळाची गरज आहे.

राजर्षी शाहू महाराजांची जयंती साजरी करताना त्यांना अभिवादन करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे, शिक्षणाचा प्रसार करणे, संविधानिक मूल्यांचे रक्षण करणे आणि समाजातील शेवटच्या घटकाच्या उन्नतीसाठी कार्य करणे.

सामाजिक न्यायाचा पाया रचणारे राजर्षी शाहू महाराज आणि त्या पायावर समतेचे भव्य संविधानिक भवन उभारणारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना विनम्र अभिवादन!.

प्रा.डा.देवानंद बि.नंदागवळी 

            भंडारा 

जय शाहू!..🙏  जय भीम!..  🙏 जय संविधान!..🙏