डिजिटल युगातील विद्यार्थ्यांची अभ्यासावरील घटती आवड : कारणे, परिणाम आणि उपाय..

 डॉ. देवानंद बी. नंदागवळी

             भंडारा 

आजचे युग हे डिजिटल क्रांतीचे युग आहे. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि सोशल मीडियामुळे ज्ञानाची दारे खुली झाली असली, तरी त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यासाविषयीची आवड कमी होत असल्याचे चित्र चिंताजनक आहे. ही केवळ शैक्षणिक समस्या नसून कुटुंब, शाळा आणि समाज या तिन्ही स्तरांवर गंभीर परिणाम करणारी सामाजिक समस्या आहे.

आज अनेक विद्यार्थी अभ्यासापेक्षा मोबाईलवरील रील्स, ऑनलाइन गेम्स आणि सोशल मीडियामध्ये अधिक वेळ घालवताना दिसतात. या माध्यमांमुळे मेंदूला क्षणिक आनंदाची सवय लागते. परिणामी, पुस्तक वाचणे, विचार करणे किंवा दीर्घकाळ एकाग्र राहून अभ्यास करणे त्यांना कठीण वाटू लागते. दुसरीकडे, गुणकेंद्री शिक्षणपद्धती, पाठांतरावर आधारित परीक्षा, पालकांच्या वाढत्या अपेक्षा आणि इतरांशी होणारी सततची तुलना यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये मानसिक ताण, भीती आणि नैराश्य वाढत आहे. अपुरी झोप, अयोग्य आहार, मैदानी खेळांचा अभाव आणि शारीरिक हालचाली कमी झाल्यानेही अभ्यासाची ऊर्जा आणि उत्साह कमी होत आहे.

या परिस्थितीवर मात करण्यासाठी सर्वप्रथम पालकांनी आपल्या मुलांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक मुलाची बौद्धिक क्षमता, आवड आणि शिकण्याचा वेग वेगळा असतो. त्यामुळे इतर मुलांशी तुलना करण्याऐवजी त्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांचे कौतुक करावे. घरात अभ्यासासाठी शांत आणि सकारात्मक वातावरण निर्माण करावे. मोबाईल व टीव्हीच्या वापरावर मर्यादा घालून संपूर्ण कुटुंबाने डिजिटल शिस्त पाळली, तर त्याचा मुलांवर सकारात्मक परिणाम होईल.

शिक्षकांनीही अध्यापन केवळ पुस्तकापुरते मर्यादित न ठेवता प्रयोग, चित्रे, कथा, चर्चासत्रे आणि कृतीआधारित शिक्षणाद्वारे विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा निर्माण करावी. विद्यार्थ्यांनी प्रश्न विचारावेत, विचार करावा आणि समजून शिकावे, यासाठी प्रोत्साहन देणे ही काळाची गरज आहे. केवळ गुण मिळविण्यासाठी नव्हे, तर जीवन समृद्ध करण्यासाठी शिक्षण आहे, ही भावना विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजविणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थ्यांनीही आपल्या सवयींमध्ये सकारात्मक बदल करणे गरजेचे आहे. रोज ठराविक वेळ अभ्यास करणे, अभ्यासाचे लहान-लहान उद्दिष्ट ठेवणे, नियमित व्यायाम करणे, पुरेशी झोप घेणे आणि मोबाईलचा संयमित वापर करणे या साध्या सवयी त्यांना यशाच्या दिशेने घेऊन जाऊ शकतात. तंत्रज्ञानाचा वापर शिक्षणासाठी करावा, मनोरंजनासाठी नव्हे, ही जाणीव विकसित झाली पाहिजे.

विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यासाची आवड कमी होण्यामागे केवळ मुलांना दोष देणे योग्य ठरणार नाही. बदलती जीवनशैली, शिक्षणपद्धती, सामाजिक वातावरण आणि पालकांच्या अपेक्षा या सर्व घटकांचा त्यावर परिणाम होत आहे. त्यामुळे या समस्येचे निराकरणही सामूहिक प्रयत्नांतूनच शक्य आहे.

पालकांनी विश्वास द्यावा, शिक्षकांनी प्रेरणा द्यावी आणि विद्यार्थ्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न करावेत. या त्रिसूत्रीवरच सक्षम, सुसंस्कृत आणि ज्ञानसमृद्ध पिढी घडू शकते.

"मुलांच्या हातात मोबाईल देण्यापेक्षा त्यांच्या हातात पुस्तक, मनात जिज्ञासा आणि जीवनात चांगले संस्कार देणे हीच आजच्या काळातील सर्वात मोठी गुंतवणूक आहे."

                       लेखक 

      ✍️ डॉ. देवानंद बी. नंदागवळी

      संविधान जनजागृती अभ्यासक,

 सामाजिक कार्यकर्ते व शिक्षण अभ्यासक