मुलांच्या भविष्यासाठी पैसा पुरेसा नाही; संस्कार, वेळ आणि पालकांचे मार्गदर्शनही तितकेच आवश्यक!..
सोमवार, 13 जुलाई 2026
Comment
लेखक
डॉ. देवानंद बी. नंदागवळी
आजचा काळ स्पर्धेचा आहे. प्रत्येक आई-वडील आपल्या मुलांनी मोठे व्हावे, चांगले शिक्षण घ्यावे, उच्च पदावर जावे आणि समाजात नाव कमवावे, अशी स्वप्ने पाहतात. या स्वप्नांसाठी ते दिवस-रात्र कष्ट करतात. मुलांना नामांकित शाळांमध्ये प्रवेश मिळवून देतात, महागड्या शिकवणी वर्गात पाठवतात, आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देतात. यात त्यांचा हेतू नक्कीच चांगला असतो. परंतु एक प्रश्न मात्र समाजासमोर उभा राहतो—मुलांच्या भविष्याची खरी पायाभरणी केवळ पैशाने होते का?
आज अनेक घरांमध्ये आर्थिक समृद्धी आहे; पण भावनिक दारिद्र्य वाढत आहे. घरात महागडे फर्निचर, आलिशान गाड्या, स्मार्टफोन आणि आधुनिक उपकरणे आहेत; पण एकत्र बसून संवाद साधण्यासाठी वेळ नाही. आई-वडील व्यावसायिक जबाबदाऱ्यांमध्ये इतके व्यस्त झाले आहेत की मुलांच्या मनात काय सुरू आहे, त्यांचे मित्र कोण आहेत, त्यांना कोणत्या अडचणी आहेत, त्यांचे स्वप्न काय आहे, हे जाणून घेण्याची संधीच अनेकदा मिळत नाही.
शिक्षक म्हणून अनेक वर्षांच्या अनुभवातून एक वेदनादायक वास्तव समोर येते. आठवी-नववीत शिकणाऱ्या अनेक विद्यार्थ्यांना अजूनही शुद्ध वाचन करता येत नाही. साधा परिच्छेद लिहिताना चुका होतात. बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार आणि पाढे यांसारख्या गणिताच्या मूलभूत बाबींमध्येही अनेक विद्यार्थी अडखळतात. ही परिस्थिती केवळ विद्यार्थ्यांची नाही; ती आपल्या संपूर्ण शिक्षणव्यवस्थेची आणि कुटुंबव्यवस्थेची चिंता आहे.
याचा अर्थ असा नाही की सर्व दोष पालकांचाच आहे किंवा शाळाच जबाबदार आहे. शिक्षण ही तीन घटकांची संयुक्त जबाबदारी आहे—पालक, शिक्षक आणि विद्यार्थी. यापैकी एक घटक जरी कमी पडला, तरी मुलांच्या सर्वांगीण विकासावर परिणाम होतो.
आज अनेक पालकांची अशी समजूत झालेली दिसते की, एकदा मुलाला मोठ्या CBSE किंवा इतर नामांकित शाळेत प्रवेश दिला, महागड्या कोचिंग क्लासमध्ये पाठवले आणि सर्व सुविधा उपलब्ध करून दिल्या की आपली जबाबदारी संपली. परंतु हे वास्तव नाही. शाळा ज्ञान देऊ शकते; पण जीवनमूल्ये, चारित्र्य, शिस्त आणि जबाबदारी यांचे शिक्षण घरातूनच मिळते.
आई ही मुलाची पहिली गुरू असते. तिच्या कुशीत मुलाला सुरक्षिततेची भावना मिळते. तिच्या प्रेमातून करुणा, सहानुभूती, नम्रता आणि माणुसकी रुजते. आई मुलाला बोलायला शिकवते, वागायला शिकवते आणि जगाकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहायला शिकवते.
वडील हे कुटुंबाचा आधारस्तंभ असतात. त्यांच्या कष्टातून मुलांना परिश्रमाचे मूल्य समजते. त्यांच्या वागण्यातून प्रामाणिकपणा, शिस्त, वेळेचे महत्त्व, जबाबदारी आणि धैर्य शिकायला मिळते. मुलांसाठी वडील फक्त आर्थिक आधार नसतात; ते जीवनाचे मार्गदर्शक असतात.
संस्कार हा कोणत्याही शाळेच्या अभ्यासक्रमातील विषय नसतो. तो रोजच्या जगण्यातून मुलांच्या मनात रुजतो. पालक मोठ्यांशी कसे बोलतात, समाजातील लोकांशी कसे वागतात, नियमांचे पालन करतात की नाही, संकटांचा सामना कसा करतात—यातूनच मुले शिकत असतात. म्हणूनच म्हणतात, "मुलं तुमचं ऐकतात त्यापेक्षा तुमचं पाहून जास्त शिकतात."
आज समाजात वाढणारे मोबाईलचे व्यसन, सोशल मीडियाचा अतिरेक, चुकीची संगत, हिंसक वर्तन, असहिष्णुता आणि अभ्यासाबद्दलचा उदासीनपणा ही केवळ मुलांची समस्या नाही. या समस्यांच्या मुळाशी संवादाचा अभाव, पालकांचे अपुरे लक्ष आणि कुटुंबातील भावनिक अंतरही आहे.
अनेक घरांमध्ये मुलांना महागडे मोबाईल सहज मिळतात; पण त्यांचा वापर कसा होतो, कोणत्या संकेतस्थळांना भेट दिली जाते, कोणाशी संपर्क असतो, याकडे फारसे लक्ष दिले जात नाही. तंत्रज्ञान हे वरदान आहे; परंतु योग्य मार्गदर्शनाशिवाय ते संकटही ठरू शकते.
मुलांच्या यशाचे खरे मोजमाप केवळ गुणांमध्ये करू नये. ९५ टक्के गुण मिळवणारा विद्यार्थी जर प्रामाणिक, संवेदनशील आणि जबाबदार नसेल, तर त्या शिक्षणाचे मूल्य अपुरे राहते. दुसरीकडे, सामान्य गुण मिळवणारे अनेक विद्यार्थी उत्कृष्ट चारित्र्य, कष्ट आणि मूल्यांच्या बळावर जीवनात मोठे यश संपादन करतात.
पालकांनी स्वतःला काही प्रश्न विचारले पाहिजेत—
मी दररोज मुलासोबत किती वेळ मनापासून बोलतो? त्याच्या शाळेतील प्रगतीची मला माहिती आहे का? त्याच्या मित्रपरिवाराची मला ओळख आहे का? मी त्याचे फक्त गुण विचारतो की त्याच्या भावना देखील समजून घेतो? माझ्या स्वतःच्या वागण्यातून मी चांगले संस्कार देत आहे का?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरेच अनेक समस्यांचे निराकरण करू शकतात.
मुलांना फक्त पैशाची गरज नसते. त्यांना कौतुकाची गरज असते. त्यांना आपल्या चुका समजून घेणाऱ्या पालकांची गरज असते. त्यांना अपयशात आधार देणाऱ्या हाताची गरज असते. त्यांना आई-वडिलांच्या सहवासाची गरज असते.
मुलांवर सतत तुलना करण्याचा दबाव टाकू नका. "शेजारच्या मुलाला इतके गुण मिळाले, तू का नाही?" असे प्रश्न त्यांच्या आत्मविश्वासाला धक्का देतात. प्रत्येक मुलाची क्षमता, आवड आणि शिकण्याचा वेग वेगळा असतो. त्याची तुलना इतरांशी नव्हे, तर त्याच्या स्वतःच्या प्रगतीशी करा.
शिक्षक आणि पालक यांच्यात नियमित संवाद असणे आवश्यक आहे. पालक सभेला उपस्थित राहणे, शिक्षकांचे मार्गदर्शन ऐकणे, मुलाच्या अडचणी समजून घेणे आणि घरात अभ्यासासाठी पोषक वातावरण निर्माण करणे ही प्रत्येक पालकाची जबाबदारी आहे.
आज अनेक पालक मुलांना सर्व सुविधा देतात; पण जबाबदाऱ्या देत नाहीत. घरातील छोटी कामे, वेळेचे नियोजन, वाचनाची सवय, शिस्त, मोठ्यांचा आदर आणि समाजाप्रती संवेदनशीलता ही मूल्येही तितकीच आवश्यक आहेत. कारण जीवनात केवळ बुद्धिमत्ता पुरेशी नसते; चारित्र्यही तितकेच महत्त्वाचे असते.
लक्षात ठेवा, पैसा मुलांसाठी साधने उपलब्ध करून देऊ शकतो; पण योग्य दिशा देऊ शकत नाही. दिशा देण्याचे काम पालकांचे असते. मुलांना मिळणारी सर्वात मोठी भेट म्हणजे महागडी वस्तू नव्हे, तर पालकांचा वेळ, प्रेम, विश्वास आणि संस्कार.
आज जे पालक आपल्या मुलांसाठी वेळ देत नाहीत, उद्या तीच मुले मोठी झाल्यावर त्यांच्या आयुष्यात पालकांसाठी वेळ काढू शकणार नाहीत. म्हणून आजच नात्यांमध्ये गुंतवणूक करा. कारण पैशाची गुंतवणूक बँकेत वाढते; पण प्रेमाची आणि संस्कारांची गुंतवणूक पिढ्यान्पिढ्या वाढत राहते.
प्रत्येक आई-वडिलांना एक नम्र आवाहन—
दररोज किमान एक वेळ कुटुंबाने एकत्र जेवा. दररोज किमान अर्धा तास मोबाईल बाजूला ठेवून मुलांशी बोला. आठवड्यातून एक दिवस कुटुंबासोबत गुणवत्तापूर्ण वेळ घालवा. मुलांच्या अभ्यासाइतकाच त्यांच्या चारित्र्याचा विचार करा. त्यांच्या स्वप्नांना ऐका, त्यांच्या भीती समजून घ्या आणि त्यांच्या यशापेक्षा त्यांच्या चांगुलपणाचे कौतुक करा.
समाजाला केवळ डॉक्टर, अभियंते, अधिकारी किंवा उद्योगपती नकोत; समाजाला प्रामाणिक, संवेदनशील, जबाबदार आणि सुसंस्कृत नागरिकही हवेत. अशा नागरिकांची निर्मिती कोणतीही शाळा किंवा कोचिंग क्लास एकट्याने करू शकत नाही. ती फक्त सुसंस्कारित कुटुंबातूनच घडते.
मुलांच्या भविष्याचा पाया हा पैशावर नव्हे, तर संस्कार, प्रेम, संवाद, शिस्त आणि विश्वास या पाच स्तंभांवर उभा असतो.
चला, आपण आपल्या मुलांना केवळ उच्च शिक्षणच नव्हे, तर उच्च मूल्येही देऊया. त्यांना केवळ करिअर नव्हे, तर चारित्र्यही देऊया. कारण पदवी माणसाला नोकरी मिळवून देऊ शकते; पण संस्कारच माणसाला समाजात सन्मान मिळवून देतात.
लक्षात ठेवा—
"मुलांसाठी कमावलेली संपत्ती एक दिवस संपेल; पण दिलेले संस्कार त्यांच्या प्रत्येक निर्णयात, प्रत्येक यशात आणि प्रत्येक पिढीत जिवंत राहतील."
"शिक्षण माणसाला बुद्धिमान बनवते; संस्कार त्याला महान बनवतात."
लेखक
डॉ.प्रा.देवानंद बी. नंदागवळी
भंडारा
0 Response to "मुलांच्या भविष्यासाठी पैसा पुरेसा नाही; संस्कार, वेळ आणि पालकांचे मार्गदर्शनही तितकेच आवश्यक!.."
एक टिप्पणी भेजें