बहुजन नायक मान्यवर कांशीरामजी :- सामाजिक जागृती आणि राजकीय परिवर्तनाचा ऐतिहासिक प्रवास............!

९ ऑक्टोबर – परिनिर्वाण दिनानिमित्त विशेष लेख

भारतीय सामाजिक आणि राजकीय इतिहासात मान्यवर कांशीरामजी यांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बहुजन समाजातील शोषित, वंचित आणि उपेक्षित घटकांना संघटित करून त्यांच्यामध्ये सामाजिक जाणीव निर्माण करणे आणि त्यांना राजकीय प्रतिनिधित्वाच्या प्रक्रियेत सहभागी करून घेणे, हा त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाचा प्रमुख उद्देश होता.

कांशीरामजींचा जन्म १५ मार्च १९३४ रोजी पंजाबमधील खवासपूर, रोपड जिल्ह्यात झाला. त्यांनी विज्ञान शाखेची पदवी घेतल्यानंतर सरकारी सेवेत प्रवेश केला. पुण्यातील Explosives Research and Development Laboratory (ERDL) येथे ते संशोधन सहाय्यक म्हणून कार्यरत होते. याच काळात एका सामाजिक घटनेने त्यांच्या जीवनाला निर्णायक वळण मिळाले. दिनाभाना या कर्मचाऱ्याच्या प्रश्नाशी संबंधित संघर्षात कांशीरामजी सहभागी झाले. या घटनेनंतर सामाजिक अन्याय आणि विषमतेच्या प्रश्नांकडे त्यांनी अधिक गांभीर्याने पाहण्यास सुरुवात केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव पडला आणि पुढे त्यांनी आपले जीवन सामाजिक परिवर्तनासाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला.

सरकारी नोकरीचा त्याग केल्यानंतर कांशीरामजींनी महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, पेरियार आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या विचारांना व्यापक जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे काम सुरू केले. त्यांनी वैयक्तिक आयुष्यापेक्षा चळवळीला प्राधान्य दिले आणि अविवाहित राहून आपले संपूर्ण आयुष्य सामाजिक कार्याला वाहून घेतले. 

BAMCEFपासून संघटन उभारणीला सुरुवात..

शिक्षित आणि सरकारी सेवेत असलेल्या बहुजन समाजातील कर्मचाऱ्यांना सामाजिक परिवर्तनाच्या कार्याशी जोडण्यासाठी त्यांनी BAMCEFची उभारणी केली. शिक्षित समाजघटकांनी केवळ स्वतःच्या प्रगतीपुरते मर्यादित न राहता समाजाच्या उन्नतीसाठी कार्य करावे, हा त्यांच्या संघटनात्मक कार्याचा महत्त्वाचा विचार होता.

यानंतर १९८१ मध्ये त्यांनी DS-4 — दलित शोषित समाज संघर्ष समितीची स्थापना केली. सामाजिक जागृती आणि व्यापक जनसंघटन करण्याच्या दिशेने हा महत्त्वाचा टप्पा होता. 

बहुजन समाज पक्षाची स्थापना

सामाजिक संघटनानंतर कांशीरामजींनी राजकीय संघटनेच्या माध्यमातून बहुजन समाजाला राजकीय प्रतिनिधित्व मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला. १४ एप्रिल १९८४ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीदिनी बहुजन समाज पक्षाची (BSP) स्थापना झाली. सामाजिक चळवळीला राजकीय व्यासपीठ देण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नातील हा निर्णायक टप्पा होता. 

कांशीरामजींच्या राजकीय विचारांमध्ये सत्ता ही सामाजिक परिवर्तनासाठी महत्त्वाचे साधन आहे, असा दृष्टिकोन होता. त्यामुळे बहुजन समाजाने केवळ मतदान करणारा समाज न राहता राजकीय निर्णयप्रक्रियेत आपला सहभाग आणि प्रतिनिधित्व वाढवावे, यासाठी त्यांनी संघटन उभारणी केली.

उत्तर प्रदेशातील राजकीय प्रभाव.

कांशीरामजींनी उत्तर प्रदेशाला आपल्या राजकीय संघटनकार्याचे प्रमुख केंद्र बनवले. BSPचा प्रभाव वाढत गेला आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांपैकी मायावती पुढे पक्षाच्या प्रमुख नेत्या म्हणून उदयास आल्या. १९९५ मध्ये त्या प्रथमच उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्री झाल्या. यामुळे वंचित समाजातील राजकीय प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न राष्ट्रीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आला. 

कांशीरामजी स्वतःही संसदीय राजकारणात सक्रिय झाले. ते १९९१ मध्ये लोकसभेवर निवडून आले आणि १९९६ मध्ये पुन्हा लोकसभेत गेले. त्यांच्या संसदीय आणि संघटनात्मक कार्यामुळे बहुजन राजकारणाला राष्ट्रीय पातळीवर स्वतंत्र स्थान मिळाले. 

सामाजिक जागृतीचा व्यापक प्रवास...

कांशीरामजींच्या कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी सामाजिक जागृती आणि राजकीय संघटन यांना एकमेकांपासून वेगळे मानले नाही. देशातील विविध भागांत प्रवास करून त्यांनी बहुजन समाजातील लोकांशी संपर्क साधला, संघटन उभारली आणि सामाजिक हक्क, प्रतिनिधित्व व राजकीय सहभाग याबाबत जागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांच्या विचारांमधून “बहुजन समाजाने संघटित होऊन आपल्या हक्कांसाठी लोकशाही मार्गाने पुढे यावे” हा संदेश सातत्याने पुढे आला. त्यांच्या कार्यामुळे सामाजिक प्रतिनिधित्व आणि राजकीय सहभाग या विषयांवर देशभरात व्यापक चर्चा झाली.

९ ऑक्टोबर २००६ : एका ऐतिहासिक पर्वाचा अंत.

९ ऑक्टोबर २००६ रोजी कांशीरामजींचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने बहुजन चळवळीतील एक महत्त्वाचे नेतृत्व हरपले. मात्र त्यांनी उभारलेल्या संघटनात्मक आणि राजकीय कार्याचा प्रभाव भारतीय सामाजिक व राजकीय इतिहासात कायम राहिला. 

कांशीरामजींच्या जीवनाचा प्रवास हा सरकारी सेवेतून सामाजिक परिवर्तनाकडे, सामाजिक संघटनातून जनआंदोलनाकडे आणि जनआंदोलनातून राजकीय प्रतिनिधित्वाकडे झालेला प्रवास होता. त्यांनी बहुजन समाजाच्या प्रश्नांना संघटित राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आणण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न केले.

आज त्यांच्या परिनिर्वाण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्याचे स्मरण करताना सामाजिक समता, बंधुता, न्याय, प्रतिनिधित्व आणि लोकशाही या मूल्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

बहुजन समाजाच्या सामाजिक आणि राजकीय जागृतीसाठी आयुष्य समर्पित करणाऱ्या बहुजन नायक मान्यवर कांशीरामजींना ९ ऑक्टोबर या परिनिर्वाण दिनानिमित्त विनम्र अभिवादन!!...🙏

               लेखक

समाजमित्र नाशिकभाऊ चवरे

सामाजिक कार्यकर्ता पिपरी (पुनर्वसन)

          जिल्हा भंडारा.

          8975916852