रमाबाई आंबेडकर :- संघर्षातील शांत शक्ती - डॉ. राजेंद्र बगाटे

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महान कार्याचा विबार करताना त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्प्यावर खंबीरपणे उभ्या राहिलेल्या रमाबाई आंबेडकर यांचे व्यक्तिमत्व अत्यंत आदराने आणि कृतज्ञतेने स्मरणात येते. भारतीय समाजव्यवस्थेतील अन्याय, अस्पृश्यता, गरिबी, सामाजिक बहिष्कार आणि मानवी अपमानाच्या काळोखात बाबासाहेबांनी उभी केलेली परिवर्तनाची मशाल तेजाने प्रज्वलित राहिली, त्यामागे रमाबाईचे त्यागमय जीवन आणि शांत पण समर्थ सहकार्य मोठ्या प्रमाणात कार्यरत होते. बाबासाहेबांच्या आयुष्याचा इतिहास जितका संघर्षाचा आहे, तितकाच तो रमाईच्या त्यागाचा आणि सहनशीलतेचाही आहे. म्हणूनच २७ मे रोजी येणारा रमाचाई आंबेडकर स्मृतिदिन हा केवळ एका व्यक्तीच्या स्मृतीचा दिवस नसून त्याग, समर्पण, सहनशीलता आणि स्त्रीशक्तीच्या अद्वितीय योगदानाचे स्मरण करणारा दिवस आहे.

रमाबाई आंबेडकर यांचा जन्म ७ फेब्रुवारी १८९८ रोजी कोकणातील दापोली तालुक्यातीत वणंद या गावात आला. त्यांचे वडील चिकू पुतरे हे अत्यंत गरीब कुटुंबातील मेहनती व्यक्ती होते. लहान वयातच रमाबाईच्या आयुष्यात दुःखाचे सावट आले. आई-वडिलांचे निधन झाल्यानंतर त्यांचे चालपण अत्यंत हालअपेष्टांत गेले. आर्थिक अडचणी, उपासमार, असुरक्षितता आणि सामाजिक दुर्लक्ष अशा परिस्थितीत त्यांचे बालजीवन घडले. त्या काळात मुलींना शिक्षणाची संधी नव्हतीच; त्यात दलित समाजातील मुलींची अवस्था अधिकच बिकट होती. त्यामुळे रमाबाई औपचारिक शिक्षणापासून वंचित राहिल्या. परंतु जीवनाच्या कठोर अनुभवांनी त्यांना प्रगल्भ

१९०६ मध्ये अवघ्या नऊ वर्षांच्या रमाचाईचा विवाह पंधरा वर्षीय भीमराव आंबेडकर यांच्याशी झाला. हा विवाह जरी पारंपरिक पद्धतीने झाला असला तरी पुढे या नात्याने भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात अत्यंत महत्वपूर्ण स्थान मिळवले. विवाहानंतर रमाबाईच्या आयुष्यात संघर्ष अधिकच वाढला. बाळासाहेब उच्च शिक्षणासाठी झटत होते, त्यांना शिक्षणाची प्रचंड ओद होती आणि त्यासाठी आर्थिक संकटांशी सतत लढावे लागत होते. अशा वेळी रमाबाई यांनी संसाराचा संपूर्ण भार स्वतःच्या खांद्यावर घेतला. अत्यंत गरिबीत संसार चालवताना त्यांनी कधीही तक्रार केली नाही. बाबासाहेबांच्या शिक्षणात कोणताही अडथळा येऊ नये, यासाठी त्यांनी स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षांचा पूर्णत त्याग केला.

त्या काळातील परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. घरात अनेकदा अनधान्य नसे, मुलांचे संगोपन करणे कठीण बाई, आजारपण आणि आर्थिक विवंचना कायम असत. बाबासाहेब विदेशात शिक्षण घेत असताना रमाबाई मुंबईत अत्यंत हालअपोत सहन करत होत्या. संसार चालवण्यासाठी त्यांनी अनेक संकटांचा सामना केला. काही वेळा उपाशीपोटी दिवस काडावे लागत, तरीही त्यांनी बाबासाहेबांना कधीही शिक्षण सोडून परत येण्यास सांगितले नाही. त्यांच्या मनात बाबासाहेबांच्या ध्येयाबदल प्रचंड विश्वास होता. शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजाचे उद्धारकार्य बाबासाहेब करणार आहेत, याची त्यांना जाणीव होती. त्यामुळे त्यांनी स्वतःच्या वेदना मनात ठेवून बाबासाहेआना सतत प्रेरणा दिली.

रमाबाईचे व्यक्तिमन्य अत्यंत साधे, शांत आणि संयमी होते. त्यांना कोणत्याही प्रकारचा दिखाऊपणा आवडत नसे. साधी राहणी, परिश्रमशील वृत्ती आणि बुटुंबाविषयी अपार प्रेम हे त्यांच्या स्वभावाचे वैशिष्ट्य होते. त्या धार्मिक वृत्तीच्या होत्या. संकटांच्या काळात त्या देवभक्तीतून मानसिक बळ मिळवत असत. बाबासाहेब मात्र तर्कवादी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले होते. तरीही या दोघांमध्ये परस्पर आदर आणि समजूतदारपणा कायम राहिला. बाबासाहेबांनी अनेकदा रमाबाईच्या

सहनशीलतेचा आणि त्यागाचा उल्लेख अत्यंत आदराने केला आहे.

रमाचाईच्या आयुष्यातील सर्वांत वेदनादायक बाब म्हणजे त्यांच्या मुलांचे निधन, त्यांना एकूण पाच अपत्ये झाली; परंतु त्यापैकी बहुतेक मुलांचे लहान वयातच निधन झाले. तृर्थि, आरोग्याच्या समस्या आणि अपुऱ्या वैद्यकीय सुविधांमुळे त्यांना आपल्या लेकरांना गमवावे लागले. या दुःखाने रमाबाई आतून खचून गेल्या होत्या. मातृत्वाच्या असंख्य बेट्ना त्यांनी सहन केल्या. तरीही त्यांनी बाबासाहेबांच्या कार्यात कपी अडथळा आणता नाही. उलट त्यांच्या मानसिक स्वर्याला आधार देण्याचा प्रयत्न केला. एका आईच्या आणि पत्नीच्या भूमिकेत त्यांनी केलेला त्याग अनमोल आहे.

बाबासाहेबांचे जीवन म्हणजे सततचा संघर्ष होता. अस्पृश्यतेविरुद्धया लवा, शिक्षणासाठीचा संघर्ष, सामाजिक न्यावासाठीचे आंदोलन, कायद्याचा अभ्यास, राजकीय जबाबदाऱ्या आणि समाजजागृती या सर्व क्षेत्रांत बाबासाहेब कार्यरत होते. या प्रत्येक टप्प्यावर रमाबाई त्यांच्यासोबत सावलीसारख्या उभ्या राहिल्या, त्यांनरी स्वतःला कधीही पुढे आणले नाही; परंतु बाबासाहेबांच्या वशामागे त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते. समाजपरिवर्तनासाठी कार्य करणाऱ्या व्यक्तीच्या पाठीशी उभे राहण्यासाठी जी मानसिक ताकद लागते, ती रमाबाईकडे होती.

महाड सत्याग्रह, चवदार तळ्याचा लहा, मंदिरप्रवेश आंदोलन, गोलमेज परिषद यांसारख्या ऐतिहासिक पटनांच्या काळात बाबासाहेबांचे जीवन अत्यंत व्यरत आणि संघर्षमय होते. या काळात रमाबाई पराची जबाबदारी सांभाळत होत्या. आर्थिक ताण, सामाजिक दबाव आणि वैयक्तिक दुःख यांचा सामना करत त्यांनी बाबासाहेबांना मानसिक आधार दिला. एका अथनि नावाताहेरांच्या सामाजिक क्रांतीता आवश्यक असतेती भावनिक शक्ती रमाबाईकडूनच मिळत होती.

रमाबाईच्या व्यक्तिमत्वात असलेली सहनशीलता आजच्या समाजासाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांनी कधीही स्वतःच्या दुःखाचे प्रदर्शन केले नाही. गरिबी, उपासमार, आजारपण, मुलांचे मृत्यू आणि सामाजिक अपमान या सर्व संकटांना त्यांनी चैपनि तोड दिले. त्यांच्या आयुष्याचा विचार केला तर लक्षात येते की त्या केवळ एका महान व्यक्तीच्या पत्नी नव्हत्या, तर स्वतःमध्येही एक महान व्यक्तिमत्त्व होत्या, त्यांचे योगदान शब्दांत मांडणे कठीण आहे.

रमाबाईच्या आयुष्यातील आगछी एक महत्त्वाची भाच म्हणजे त्यांची संवेदनशीलता, घरात कोणीही उपाशी राहू नये, गरजू व्यक्तींना मदत करावी, संकटात असलेल्या लोकांना धीर द्यावा, अशी त्यांची वृत्ती होती. आत्यंत गश्चिीत राहूनही त्यांनी माणुसकी जपली. त्यांचे जीवन हे करुणा आणि ग्रहअस्तित्वाचे उदाहरण होते. त्या काळातील दलित स्त्रियांच्या जीवनातील दुःख आणि संघर्ष रमाबाईच्या जीवनातून स्पष्टपणे दिसून येतात.

स्त्रीशक्तीचा विचार करताना अनेकदा समाज केवळ प्रसिद्ध आणि सार्वजनिक जीवनात कार्य करणाऱ्या महिलांकडे पाहती; परंतु घराच्या चार भिंतीत राहून समाजपरिवर्तनाच्या महान कार्याला आधार देणा-या स्त्रियांचे योगदानही तितकेच महत्वाचे असते. रमाबाई यांचे जीवन हे अशा स्त्रीशक्तीचे सर्वोच्य उदाहरण आहे. त्यांनी कुटुंब, संसार आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या सांभाळताना दाखवलेली संवमशीलता आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.

बाबासाहेबांनी अनेकदा आपल्या लेखनात आणि भाषणांत रमाबाईच्या त्यागाचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी रमाचाईना अत्यंत प्रेमाने रमाद्ध किंवा जरामृद्ध असे संबोधले. बाळासाहेबांच्या आयुष्यात रमाबाईचे स्थान किती महत्वाचे होते, हे त्यांच्या अनेक आठवणीमधून दिसून येते. बाबासाहेबांनी शिक्षणासाठी केलेल्या संपर्शत

रमाबाईचे सहकार्य नसते, तर कदाचित इतिहासाची दिशा वेगळी असती, कारण संघर्षाच्या काळात मानसिक आधार देणारी व्यक्तीच एखाद्याला मोठ्या ध्येयासाठी लढण्याची शक्ती देते.

रमाबाईचे आरोग्य पुढे खालावत गेले. सततची गरिबी, काट, अपुरी आहारव्यवस्था आणि मानसिक ताण बामुळे त्यांची प्रकृती ढासळली, वाचासाहेब त्या काळात अत्यंत व्यस्त होते. समाजकारण, राजकारण आणि कायदेविषयक कामांमध्ये त्यांचा वेळ जात होता, तरीही रमाबाईच्या प्रकृतीबद्दल त्यांना सतत चिंता वाटत असे. आहेर २७ मे १९३५ रोजी रमाबाईचे निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूने बाचासाहेब अत्यंत दुःखी झाले. त्यांनी आपल्या आयुष्यातील एक मोठा आधार गमावला होता.

रमाबाईच्या निधनानंतर बाबासाहेब काही काळ अत्यंत खचून गेले होते. त्यांनी आपल्या आयुष्यातील संघर्षमय प्रवासात ज्यांच्यावर सर्वाधिक विश्वास ठेवला, ती व्यक्ती त्यांच्यापासून दूर गेली होती. बाबासाहेबांनी रमाबाईच्या स्मरणार्थ अनेकदा भावनिक शब्दांत आपती कृतज्ञता व्यक्त केली. त्यांच्या जीवनातील त्यागाचे मोल त्यांनी मनापासून मान्य केले.

आजच्या काळात रमाबाई अबिडकर यांचे जीवन नव्या पिढीसाठी प्रेरणेचा स्रोत आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते की मोठ्या परिवर्तनामागे अनेक अनामिक त्याग आसतात. समाजाला दिशा देणाऱ्याা व्यक्तीच्या यशामागे त्यांच्या कुटुंबीयांचे, विशेषतः स्त्रियांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे असते. रमाबाईचे जीवन हे स्त्रीशक्तीच्या संयमी आणि समर्पित रूपाचे प्रतीक आहे.

समाजात आजही अनेक महिला विविध संकटांचा सामना करत आहेत. आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक जबाभदाऱ्या, सामाजिक दबाव आणि असमानता या समस्यांमध्येही त्या कुटुंब आणि समाजासाठी झटत आहेत. अगा वेळी रमाबाईचे जीवन त्यांना संपातून उभे राहण्याची प्रेरणा देते. त्यांचा त्याग हा केवळ वैयक्तिक नव्हता; तो सामाजिक परिवर्तनामाती दिलेला मूक बाटा होता.

रमाबाईच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांचे कार्य आणि बोगदान समाजासमोर मांडणे आवश्यक आहे. अनेकदा इतिहासात मोठ्या व्यक्तींची नावे प्रसिद्ध होतात; परंतु त्यांच्या संघर्षांत सहभागी असलेल्या व्यक्ती दुर्लक्षित राहतात. रमाबाईचे जीवन हे अशाच दुर्लक्षित पण अत्यंत महत्त्वाच्या योगदानाचे उदाहरण आहे. त्यांच्या स्मृती जतन करणे म्हणजे समाजातील त्याग, सहनशीलता आणि माणुसकीच्या मूल्यांना जपणे होय,

भारतीय स्त्रीच्या संघर्षमय जीवनाचे एक प्रभावी चित्र रमाबाईच्या आयुष्यातून दिसते, त्यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही घेर्व गमावले नाही. कुटुंबासाठी, पत्तीच्या ध्येयासाठी आणि मुलांसाठी त्यांनी आयुष्यभर कष्ट केले. त्यांच्या जीवनात सुखाचे क्षण फार कमी होते; परंतु त्यांनी दुःखाला शरण न जाता त्यातून जगण्याची ताकद निर्माण केली.

रमाबाईच्या जीवनाचा अभ्यास करताना त्या काळातील सामाजिक परिस्थितीही समजून घ्यावी लागते. दलित समाजावर होणारा अन्याय, अस्पृश्यतेमुळे मिळणारी अमानुष वागणूक, शिक्षणाचा अभाव, गरिवी आणि सामाजिक बहिष्कार या सगळ्या परिस्थितीत रमाबाई जगत होत्या. अशा काळात त्यांनी बाबासाहेबांना केवळ साथच दिली नाही, तर त्यांच्या ध्येयासाठी स्वतःचे जीवन वाहून घेतले.

आज अनेक सामाजिक आणि शैक्षणिक

संस्थांद्वारे रमाबाई आंबेडकर यांच्या स्मृती जपत्या जात आहेत. त्यांच्या नावाने महिला वसतिगृहे, शैक्षणिक संस्था, सामाजिक उपक्रम आणि स्मारके उभारण्यात आली आहेत. हे केवळ स्मरणाचे प्रतीक नाही, तर स्त्रीशकीचा सन्मान करण्याचा प्रयान आहे. रमाबाईच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन महिलांनी शिक्षण, स्वाभिमान आणि सामाजिक जाणीव

बांचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे.

रमाबाईचे जीवन हे त्यागाच्या माध्यमातून इतिहास घडवणाऱ्या स्त्रीचे उदाहरण आहे. त्यांनी स्वतःचे आयुष्य प्रसिद्धीसाठी जगले नाही. त्यांना कोणत्याही पदाची किंवा सत्तेची अपेक्षा नव्हती. त्यांचे ध्येय केवळ बुटुंब आणि बाबासाहेबांच्या स्वप्नांना आधार देणे हेच होते. म्हणूनच त्यांचे योगदान अधिक मोठे वाटते. आजच्या भौतिकवादी युगात त्यांचे साधेपण आणि समर्पण समाजाला माणुसकीची जाणीव करून देते.

रमाबाईच्या व्यक्तिमत्वाचा आणखी एक महत्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची मानसिक ताकद, संकटांच्या काळात अनेकजण खचून जातात; परंतु रमाबाई संकटांतही शांत राहिल्या, त्यांनी दुःख सहन केले, पण धैर्व सोडले नाही. त्यांच्या या वृत्तीमुळे बाबासाहेबांना समाजकार्यासाठी आवश्यक स्वेर्य मिळाले. त्यांचे जीवन हे मानसिक सामथ्यांचे जिवंत उदाहरण आहे.

स्त्री-पुरुष समानतेच्या विचारांचा पाया मजबूत करण्यासाठी रमाबाईचे जीवन अभ्यासणे आवश्यक आहे. स्त्रीचे योगदान केवळ घरापुरते मर्यादित नसते; ती समाजपरिवर्तनाची महत्वाची भागीदार असते. रमाबाई यांनी हे आपल्या आयुष्यातून सिद्ध केले. त्यांचे योगदान सामाजिक इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जावे, इतके मोठे आहे.

रमाबाईच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांचे विचार आणि जीवनमूल्ये नावा पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही काळाची गरज आहे. त्याग, संवम, माणुसकी, सहकार्य आणि ध्येयनिष्ठत वा मूल्यांची आज समाजाला अत्यंत आवश्यकता आहे. वाढती स्पर्धा, स्वार्थी वृत्ती आणि नातेसंबंधांमधील ताण यांच्या काळात रमाबाईचे जीवन आपल्याला संवेदनशीलतेचा आणि नात्यांमधील विश्वासाचा संदेश देते.

रमाबाई आंबेडकर या नावात केवळ एका स्त्रीची ओळख नाही, तर संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या भारतीय स्वीचे सामर्थ्य दडलेले आहे. त्यांनी संकटांना मावरून न जाता त्यांच्याशी सामना केला. त्यांनी दुःखाला स्वीकारले, पण आशा मोडली नाही. त्यांच्या जीवनाचा विचार करताना मनात आदर आणि कृतज्ञतेची भावना निर्माण होते.

समाजातील प्रत्येक व्यक्तीने रमाबाईच्या जीवनातून प्रेरणा घ्यावी, कट, त्याग आणि समर्पण यांच्यामुळेच मोठे परिवर्तन घडते, हा संदेश त्यांच्या आयुष्यातून मिळतो. आज महिलांच्या सक्षमीकरणाबद्दल मोठ्या प्रमाणात चर्चा होत असली तरी त्यासाठी आवश्यक असलेली मूल्ये रमाबाईच्या जीवनात स्पापणे दिसतात आत्मविश्वास, सहनशीलता आणि कुटुंबाविषयीची जबाबदारी यांचा सुंदर समन्वय त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात होता.

रमाबाईच्या स्मृतिदिनाचे महत्व केवळ औपचारिक कार्यक्रमांपुरते मर्यादित राहता कामा नये. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास शाला, महाविद्यालये आणि समाजसंस्थांमध्ये व्हायला हवा. त्यांच्या त्यागमव जीवनाची माहिती नव्या पिडीपर्यंत पोहोचल्यात समाजात संवेदनशीलता आणि सामाजिक जाणीव वादेत. बाबासाहेबांच्या कार्याची मुळे समजून प्यायची असतील, तर रमाबाईच्या त्यागाचे महत्त्व समजून घ्यावे लागेल.

आजच्या आधुनिक समाजात कुटुंबव्यवस्थेवर अनेक प्रकारची आव्याने आहेत. अशा काळात रमाबाईचे जीवन कुटुंबातील परस्पर सहकार्य, विश्वास आणि त्याग यांचे महत्त्व अधोरेखित करते. त्यांनी बाबासाहेबांच्या ध्येवाला स्वतःचे ध्येय मानले. त्यांच्या संपर्षात्ता स्वतःचा संपर्ष समवते. म्हणूनच त्यांचे वैवाहिक जीवन केवळ संसार नव्हते, तर एका सामाजिक ध्येयासाठीची संयुक्त साधना होती.

रमाबाईच्या आयुष्याकडे पाहताना आपल्याला स्त्रीच्या अदृश्य वमांचे महत्व समजते. पर सांभाळणे, मुलांची काळजी घेणे, संकटांना तोंड देगे आणि कुटुंबातील सदस्यांना मानसिक आधार देणे ही कामे समाज अनेकदा

गृहीत धातो. परंतु या कामांमुळेच मोठी स्वप्ने पूर्ण होतात. बाबासाहेबांच्या महान कार्यामागे रमाबाईची हीच अदृश्य शक्ती कार्यरत होती.

रमाबाई आंबेडकर यांचे जीवन हे भारतीय समाजातील बंचित स्त्रीच्या संघर्षाचे प्रतीक आहे. त्यांनी प्रतिकूलतेतही स्वाभिमानाने जगण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या आयुष्यातील दुःख आणि त्याग समजून घेतल्याशिवाय बाचासाहेबांच्या संघर्षांचे पूर्ण चित्र समोर येत नाही. म्हणूनच रमाबाईच्या स्मृतीचा सन्मान करने म्हणजे सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील एका महत्वपूर्ण अध्यायाला आदर देणे होय.

रमाबाईचे जीवन आपल्याला शिकवते की मोठेपणा हा केवळ प्रसिद्धीत नसतो, तर निःस्वार्थी कार्यात असतो, त्यांनी स्वतः साठी काही मागितले नाही. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य इतरांसाठी जगण्यात गेले. म्हणूनच त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक महान वाटते, त्यांची साधी राहणी आणि उच्ब विचारसरणी समाजासाठी प्रेरणादायी आहे.

आज महिलांना शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक सहभागाच्या अनेक संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. तरीही अनेक महिलांना संघर्ष करावा लागतो. अशा वेळी रमाबाईचे जीवन त्यांना मानसिक बळ देते. संकटांना सामोरे जाताना धैर्य आणि संयम कसे राखावे, हे त्यांच्या आयुष्यातून शिकण्यासारखे आहे.

रमाबाईच्या स्मृतिदिनानिमिन त्यांचे स्वरण करताना केवळ श्रद्धांजली वाहूर थांबणे पुरेसे नाही, त्यांच्या मूल्यांचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. समाजात समानता, माणुसकी आणि सहकार्याची भावना वाढवण्यासाठी प्रत्येकाने प्रयत्न करायला हवेत. बाबासाहेबांनी ज्या समतामूलक समाजाचे स्वप्न पाहिले. त्या स्वाप्नाच्या उभारणीत रमाबाईचा मूक पण महत्त्वपूर्ण चाटा होता.

भारतीय इतिहासातील अनेक स्त्रिया आपल्या त्यागामुळे आणि समर्पणामुळे स्मरणात राहिल्या आहेत. रमाबाई आंबेडकर यांचे नाव त्वामध्ये अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांनी आयुष्यभर संकटांचा सामना केला, पण कधीही कर्तव्यापासून मागे हटल्या नाहीत. त्यांचे जीवन हे प्रेरणेचा अखंड बोत आहे.

रमाबाईच्या आयुष्यातील संघर्ष समजून घेतल्यास आपल्याला समाजातील विषमता आणि अन्यायाची जाणीव होते. त्याचबरोबर संघर्षातून उभे राहण्याची प्रेरणाही मिळते. त्यांचे जीवन हे केवळ भूतकाळातील इतिहास नाही, तर वर्तमान आणि भविष्याला दिशा देणारा संदेश आहे.

२७ मे हा दिवस रमाबाईच्या स्मृतीला अभिवादन करण्याचा दिवस आहे. हा दिवस आपल्याला त्याग, प्रेम, सहकार्य आणि मागुसकीची आठवण करून देतो. बाबासाहेबांच्या महान कार्याच्या पायाभरणीत रमाबाईचे योगदान सदैव स्मरणात राहील, त्यांच्या शांत, संयमी आणि समर्पित जीवनामुळेच भारतीय समाजपरिवर्तनाच्या इतिहासाला नवी दिशा मिळाली.

रमाबाई अबिडकर या भारतीय रवीशक्तीचे एक तेजस्वी प्रतीक आहेत. त्यांचे जीवन जितके साधे होते, तितकेच ते महान होते. त्यांनी संकटांशी सामना करत समाजपरिवर्तनाच्या इतिहासात आपले अजरामर स्थान निर्माण केले. त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन करताना त्यांच्या जीवनमूल्यांचा स्वीकार करण्याची प्रतिज्ञा प्रत्येकाने केली पाहिजे. कारण रमाईबा त्याग, त्यांचे प्रेम आणि त्यांचे समर्पण हेच खन्या अवनि मानवतेचे आणि सामाजिक न्यायाचे अधिष्ठान आहे.

.               ‌‌             डॉ. राजेंद्र बगाटे,

            (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)

           ईमेल - bagate.rajendra5@gmail.com