“इतरांना मदत करायला कोणाकडे वेळ आहे?” – बदलती संस्कृती, तुटती नाती आणि माणुसकीची गरज.

               आजच्या आधुनिक युगात विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आर्थिक प्रगतीच्या बाबतीत आपण खूप पुढे गेलो आहोत. मोबाईल, इंटरनेट आणि विविध आधुनिक साधनांमुळे जग जवळ आले आहे. परंतु या प्रगतीसोबतच माणुसकी, सहकार्य, आदर, प्रेम, संवाद आणि सामाजिक बांधिलकी यांसारख्या मूल्यांची घसरण होत असल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी दिसून येत आहे.

       आज अनेकदा असे ऐकायला मिळते की, “इतरांना मदत करायला कोणाकडे वेळ आहे?” हे वाक्य केवळ शब्द नसून समाजातील बदलत्या मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या कुटुंबात, व्यवसायात, नोकरीत आणि वैयक्तिक सुखसोयींमध्ये इतकी व्यस्त झाली आहे की दुसऱ्यांच्या दुःखाकडे पाहण्याची संवेदनशीलता कमी होत चालली आहे.

       पूर्वीच्या काळात गावात किंवा परिसरात एखाद्या व्यक्तीवर संकट आले की लोक मदतीसाठी धावून जात असत. शेजाऱ्यांचे दुःख हे स्वतःचे दुःख मानले जात असे. आज मात्र अनेक लोक मदत करण्यापूर्वी विचार करतात की, “यातून मला काय मिळणार?” स्वार्थाची ही भावना समाजासाठी अत्यंत घातक आहे. कारण सहकार्य, परस्पर विश्वास आणि सामाजिक ऐक्य यांवरच समाजाची खरी उभारणी होत असते.

       आपल्यापेक्षा वयाने मोठ्या व्यक्तींबद्दलचा आदरही दिवसेंदिवस कमी होत असल्याची खंत वाटते. आई-वडील, आजी-आजोबा किंवा समाजातील ज्येष्ठ व्यक्ती यांना सन्मान देणे ही भारतीय संस्कृतीची ओळख होती. परंतु आज अनेक ठिकाणी ज्येष्ठांच्या अनुभवाला किंमत दिली जात नाही. काही वेळा त्यांना दुर्लक्षित केले जाते, तर काही ठिकाणी अपमानास्पद वागणूकही दिली जाते. ही परिस्थिती आपल्या संस्कृतीसाठी चिंतेचा विषय आहे.

       आजच्या धावपळीच्या जीवनात वृद्ध किंवा आजारी व्यक्तींची काळजी घेणे हीसुद्धा एक मोठी समस्या बनली आहे. ज्यांनी आयुष्यभर आपल्या मुलांसाठी कष्ट घेतले, त्याच आई-वडिलांना म्हातारपणी प्रेमाचे दोन शब्द आणि थोडा वेळ मिळणेही कठीण झाले आहे. पैसा, प्रतिष्ठा आणि भौतिक सुखांच्या मागे धावताना अनेकजण आपल्या नैतिक आणि कौटुंबिक कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करत आहेत.

       यासोबतच आणखी एक गंभीर समस्या म्हणजे तंत्रज्ञानाचा वाढता प्रभाव. टेलिव्हिजन, मोबाईल, सोशल मीडिया आणि इंटरनेट यांनी मानवी जीवनात क्रांती घडवून आणली असली तरी त्यांचा अतिरेकी वापर नातेसंबंधांवर परिणाम करत आहे. घरातील प्रत्येक व्यक्ती मोबाईलच्या पडद्यामागे रमलेली दिसते. एकाच घरात राहूनही मनामनांतील अंतर वाढत आहे. संवाद कमी होत आहे, भावना व्यक्त करण्याची सवय कमी होत आहे आणि एकमेकांसाठी वेळ देण्याची वृत्तीही कमी होत आहे.

       यामुळे अनेक घरांमध्ये कौटुंबिक वाद वाढत आहेत. गैरसमज, संशय, संवादाचा अभाव आणि भावनिक दुरावा यांमुळे अनेक कुटुंबे तणावाखाली आहेत. काही ठिकाणी तर घरे तुटण्यापर्यंत परिस्थिती पोहोचत आहे. पती-पत्नीमधील प्रेम, विश्वास, सामंजस्य आणि एकमेकांना समजून घेण्याची भावना कमी होत असल्याची जाणीव होते. आधुनिक जीवनातील स्पर्धा, नोकरी-व्यवसायाचा ताण आणि तंत्रज्ञानाचे व्यसन यामुळे कुटुंबातील सदस्यांना एकमेकांसाठी पुरेसा वेळ देता येत नाही. परिणामी नात्यांमधील ऊब आणि जिव्हाळा हरवत चालला आहे.

       समाजात अनेक सुशिक्षित आणि नोकरी करणारे लोक आहेत. त्यांच्याकडे ज्ञान, अनुभव आणि क्षमता आहे. परंतु “वेळ नाही” हे कारण सांगून समाजाप्रती असलेली जबाबदारी टाळली जाते. खरे तर प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वेळेतील थोडासा भाग समाजासाठी दिला तर अनेक समस्या सहज सुटू शकतात. समाज आपल्याला खूप काही देतो; म्हणून समाजाचे ऋण फेडणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

       मदत म्हणजे फक्त आर्थिक मदत नव्हे. प्रत्येकाकडे पैसा असेलच असे नाही. परंतु एखाद्या गरजू व्यक्तीला धीर देणे, त्याचे म्हणणे ऐकून घेणे, आजारी व्यक्तीची चौकशी करणे, वृद्धांना आधार देणे, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे किंवा समाजहिताचे कार्य करणे हीदेखील मोठी मदत आहे. धन नसेल तर तन आणि मनाने मदत करता येते.

       महात्मा गांधी यांनी म्हटले आहे, “स्वतःला शोधण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे स्वतःला इतरांच्या सेवेत झोकून देणे.” सेवा, सहकार्य आणि करुणा हीच खरी माणुसकीची ओळख आहे. एखाद्या गरजूच्या चेहऱ्यावर आपण आणलेले हास्य हे कोणत्याही संपत्तीपेक्षा अधिक मौल्यवान असते.

       आज गरज आहे ती आपल्या संस्कृतीतील मानवी मूल्ये पुन्हा जागृत करण्याची. आपल्या मुलांना केवळ शिक्षणच नव्हे तर संवेदनशीलता, आदर, सहकार्य, संवाद आणि सामाजिक बांधिलकी यांचे संस्कार देण्याची. मोबाईलच्या पडद्यापेक्षा माणसांना महत्त्व देण्याची, वृद्धांचा सन्मान करण्याची, कुटुंबासाठी वेळ देण्याची आणि गरजूंना मदतीचा हात देण्याची.

       समाज बदलत आहे, संस्कृती बदलत आहे; परंतु आपण माणुसकी हरवू नये. आपल्या व्यस्त जीवनातून थोडासा वेळ इतरांसाठी आणि आपल्या कुटुंबासाठी काढूया. ज्येष्ठांचा सन्मान करूया, नातेसंबंध जपूया, संवाद वाढवूया आणि समाजाप्रती आपले कर्तव्य पार पाडूया.

       कारण मजबूत कुटुंब हीच सुदृढ समाजाची पहिली पायरी आहे, आणि माणुसकी हीच कोणत्याही संस्कृतीची खरी ओळख आहे.

“माणुसकी जपली तर समाज टिकेल, संस्कार जपले तर कुटुंब टिकेल आणि संवाद जपला तर नाती टिकतील.” 

"घरात प्रेम, समाजात सहकार्य आणि मनात माणुसकी असेल तर कोणतेही राष्ट्र प्रगत होण्यापासून कोणीही रोखू शकत नाही."

 डॉ.प्रा. देवानंद बि.नंदागवळी.

     वैचारिक लेखक भंडारा