साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे : सामाजिक समतेच्या लढ्याचा आणि साहित्यसृष्टीचा तेजस्वी प्रवास..

            पुण्यतिथीनिमित्त विशेष लेख...

“ही पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरलेली नसून कष्टकरी, श्रमिक आणि दलितांच्या तळहातावर तरलेली आहे,” असा मानवतावादी विचार मांडणारे साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे हे मराठी साहित्यविश्वातील आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील अजरामर व्यक्तिमत्त्व आहेत. त्यांनी आपल्या साहित्याद्वारे समाजातील उपेक्षित, शोषित, कष्टकरी, भटके-विमुक्त आणि वंचित घटकांच्या वेदना, संघर्ष, स्वाभिमान आणि जगण्याची जिद्द प्रभावीपणे मांडली. त्यामुळे त्यांचे साहित्य आजही सामाजिक न्याय, समता आणि मानवी मूल्यांची प्रेरणा देणारे मानले जाते.

संघर्षमय बालपण आणि जीवनप्रवास!..

अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव (ता. वाळवा) येथे मातंग समाजातील एका अत्यंत गरीब कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव तुकाराम भाऊराव साठे असे होते. आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक विषमतेमुळे त्यांना औपचारिक शिक्षण घेता आले नाही. लहान वयातच कुटुंबासह ते रोजगाराच्या शोधात मुंबईत आले. तेथे त्यांनी हमाली, मजुरी आणि इतर श्रमिक कामे करत जीवनातील कठोर वास्तव अनुभवले. याच अनुभवांनी त्यांच्या साहित्याला वास्तववादाची धार दिली.

सामाजिक परिवर्तनासाठी शाहिरीचे प्रभावी माध्यम..

मुंबईतील कामगार चळवळी आणि प्रगतिशील विचारसरणीच्या प्रभावाखाली अण्णाभाऊ साठे यांनी सामाजिक परिवर्तनाचा मार्ग स्वीकारला. त्यांनी पोवाडे, लावण्या, लोकगीते आणि लोकनाट्यांच्या माध्यमातून अन्याय, शोषण, जातीय विषमता आणि सामाजिक भेदभावाविरोधात जनजागृती केली. त्यांच्या ओजस्वी शाहिरीमुळे त्यांना ‘लोकशाहीर’ ही उपाधी लाभली.

मराठी साहित्याला दिलेले अमूल्य योगदान.

अण्णाभाऊ साठे यांनी मराठी साहित्यात कथा, कादंबरी, लोकनाट्य, पोवाडे, लावणी, प्रवासवर्णन अशा विविध साहित्यप्रकारांत विपुल लेखन केले. त्यांनी ३० हून अधिक कादंबऱ्या, २० पेक्षा अधिक कथासंग्रह तसेच अनेक पोवाडे आणि लोकनाट्ये लिहिली.

त्यांची ‘फकिरा’ ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड मानली जाते. ब्रिटिश राजवटीतील अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष, स्वाभिमान आणि सामाजिक समतेचा संदेश या कादंबरीत प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. या कादंबरीस महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाङ्मय पुरस्कार मिळाला. याशिवाय वैजयंता, वारणेचा वाघ, चित्रा, माकडीचा माळ, आवडी आदी साहित्यकृतींनी मराठी साहित्य समृद्ध केले.

सामाजिक कार्य आणि विचारधारा.

अण्णाभाऊ साठे यांनी केवळ साहित्यनिर्मिती केली नाही, तर संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, कामगारांचे हक्क, दलित समाजाचे प्रश्न आणि सामाजिक समतेसाठीही सक्रिय योगदान दिले. त्यांच्या साहित्याचा केंद्रबिंदू सामान्य माणूस होता. त्यांनी जात, धर्म, वर्ग यापलीकडे जाऊन मानवी प्रतिष्ठा आणि समानतेचा पुरस्कार केला.

सन १९६१ मध्ये त्यांनी सोव्हिएत संघाला भेट दिली. त्या अनुभवांवर आधारित त्यांनी ‘माझा रशियाचा प्रवास’ हे प्रवासवर्णन लिहिले. त्यांच्या साहित्याचे अनेक भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये भाषांतर झाले असून त्यांचे विचार जागतिक स्तरावरही पोहोचले.

अजरामर वारसा

१८ जुलै १९६९ रोजी अण्णाभाऊ साठे यांचे निधन झाले. मात्र त्यांचे साहित्य, विचार आणि सामाजिक कार्य आजही समाजाला दिशा देत आहे. सामाजिक न्याय, समता, बंधुता आणि मानवी स्वाभिमान या मूल्यांसाठी त्यांचे योगदान सदैव प्रेरणादायी राहील.

उपसंहार

अण्णाभाऊ साठे यांची पुण्यतिथी ही केवळ स्मरणाची औपचारिकता नसून त्यांच्या विचारांना कृतीत उतरविण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. सामाजिक विषमता दूर करून समताधिष्ठित समाज घडविण्याची प्रेरणा त्यांच्या साहित्य आणि जीवनातून मिळते. म्हणूनच साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे कार्य आणि विचार काळाच्या पलीकडे जाऊन आजही प्रत्येक पिढीला मार्गदर्शन करणारे ठरतात.

साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांना पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन!..

.              समाजमित्र नाशिक भाऊ चवरे

            जिल्हाध्यक्ष अखिल भारतीय मराठी                                     साहित्य परिषद जिल्हा भंडारा