लेखणीच्या तलवारीने सामाजिक विषमतेवर प्रहार करणारे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे. ✍️ डॉ. देवानंद बी. नंदागवळी.

      संकलन हर्षवर्धन देशभ्रतार 

लोकशाहीर, साहित्यसम्राट आणि लोकनायक अण्णाभाऊ साठे हे केवळ मराठी साहित्यविश्वातील अजरामर व्यक्तिमत्त्व नव्हते, तर सामाजिक परिवर्तनाचे ध्येयवादी योद्धे होते. त्यांच्या साहित्याने, शाहिरीने आणि संघर्षमय जीवनाने उपेक्षित, वंचित, कष्टकरी आणि श्रमिक समाजाला स्वाभिमानाने जगण्याची प्रेरणा दिली. म्हणूनच त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ श्रद्धांजली अर्पण करणे नव्हे, तर सामाजिक समतेच्या विचारांचा पुनर्जागर करणे होय.

अत्यंत दारिद्र्य, उपेक्षा आणि प्रतिकूल परिस्थितीत जन्मलेल्या अण्णाभाऊ साठे यांना औपचारिक शिक्षणाची संधी फारशी मिळाली नाही. केवळ दीड दिवस शाळेत जाऊनही त्यांनी आपल्या विलक्षण बुद्धिमत्तेच्या, निरीक्षणशक्तीच्या आणि लोकजीवनाच्या अनुभवाच्या बळावर साहित्याचा अफाट ठेवा निर्माण केला. हे त्यांच्या जिद्दीचे आणि प्रतिभेचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

अण्णाभाऊ साठे यांनी साहित्याला समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम बनवले. त्यांनी शोषित, वंचित, भटक्या-विमुक्त, कामगार आणि कष्टकरी समाजाच्या वेदना, संघर्ष आणि स्वाभिमानाला आपल्या लेखणीतून शब्द दिले. दलित साहित्याची पायाभरणी करणाऱ्या अग्रगण्य साहित्यिकांमध्ये त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांनी आपल्या प्रत्येक साहित्यकृतीत अन्याय, जातीय विषमता आणि आर्थिक शोषणाविरोधात ठाम भूमिका मांडली.

त्यांची 'फकीरा' ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड मानली जाते. या कादंबरीला महाराष्ट्र शासनाचा प्रथम पुरस्कार मिळाला. याशिवाय त्यांनी सुमारे ३५ कादंबऱ्या, असंख्य कथा, पोवाडे, लावण्या, लोकनाट्ये आणि प्रवासवर्णने लिहून मराठी साहित्य समृद्ध केले. त्यांच्या साहित्याचा गाभा हा माणूस आणि त्याचा सन्मान हा होता.

अण्णाभाऊ साठे हे केवळ साहित्यिक नव्हते; ते लोकशाहीर आणि जनआंदोलनांचे प्रभावी प्रेरणास्थान होते. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि गोवा मुक्ती संग्रामात त्यांनी आपल्या ओजस्वी शाहिरीद्वारे जनजागृती केली. शाहिर अमर शेख आणि सहकाऱ्यांसमवेत स्थापन केलेल्या लाल बावटा कलापथकाच्या माध्यमातून त्यांनी श्रमिक वर्गात सामाजिक समता, बंधुता आणि परिवर्तनाचा संदेश दिला.

"ही पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर नव्हे, तर कष्टकरी जनतेच्या तळहातावर तरलेली आहे," हा त्यांचा विचार आजही श्रमिकांच्या सन्मानाचा घोष मानला जातो. श्रमाला प्रतिष्ठा, माणसाला समानता आणि समाजाला न्याय मिळावा, ही त्यांची अखंड तळमळ होती.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या "जग बदल घालुनी घाव, सांगून गेले मला भीमराव" या प्रेरणादायी विचाराने अण्णाभाऊ साठे यांचे संपूर्ण जीवन प्रभावित झाले. त्यांनी आपल्या साहित्य आणि शाहिरीतून समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्याय या संविधानिक मूल्यांचा प्रसार केला. म्हणूनच त्यांचे साहित्य आजही काळाच्या कसोटीवर तितकेच सुसंगत आणि प्रेरणादायी वाटते.

आज शिक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने अभूतपूर्व प्रगती केली असली तरी समाजातील जातीय विषमता, आर्थिक दरी, सामाजिक अन्याय, अंधश्रद्धा आणि मानवी हक्कांचे उल्लंघन ही वास्तवता अद्यापही पूर्णपणे नाहीशी झालेली नाही. अशा वेळी अण्णाभाऊ साठे यांचे विचार नव्या पिढीला अधिकच मार्गदर्शक ठरतात.

आजच्या शिक्षित आणि बुद्धिजीवी वर्गाने केवळ वैयक्तिक यश, पद, प्रतिष्ठा आणि आर्थिक प्रगतीपुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता समाजाप्रती असलेली नैतिक जबाबदारी ओळखली पाहिजे. शिक्षण हे केवळ रोजगाराचे साधन नसून सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी शस्त्र आहे, ही जाणीव प्रत्येक सुशिक्षित नागरिकाने ठेवली पाहिजे. अन्यायाविरुद्ध निर्भयपणे उभे राहणे, संविधानिक मूल्यांचे जतन करणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार करणे, सामाजिक समतेसाठी कार्य करणे आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवणे हीच खरी शिक्षणाची फलश्रुती आहे.

अण्णाभाऊ साठे यांनी औपचारिक शिक्षण कमी असूनही संपूर्ण समाजाला विचारांची दिशा दिली. आज उच्चशिक्षित समाजाकडे ज्ञान, संसाधने आणि संधी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचा वारसा कृतीतून जपणे ही काळाची गरज आहे.

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या विचारांचे केवळ स्मरण करणे नव्हे, तर त्यांनी ज्या समतामूलक, न्याय्य आणि मानवतावादी समाजाचे स्वप्न पाहिले, त्या समाजनिर्मितीसाठी प्रत्येकाने आपल्या परीने योगदान देणे होय. समाजातील शेवटच्या घटकाच्या चेहऱ्यावर स्वाभिमानाचे हास्य फुलविणे, हीच त्यांच्या कार्याला आणि विचारांना सर्वश्रेष्ठ मानवंदना ठरेल.

.           लेखक✍️ डॉ.प्रा.देवानंद नंदागवळी 

                                भंडारा