शिक्षक दिनाचे खरे मानकरी - क्रांतीसूर्य ज्योतिबा फुले व क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले.कवी,नाशिकभाऊ चवरे.

 

संकलन/संग्रहक :- हर्षवर्धन देशभ्रतार 

“विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली;

नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले;

वित्ताविना शूद्र खचले, इतके अनर्थ एका अविद्येने केले.”

महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या या विचारातून शिक्षणाचे खरे महत्त्व स्पष्ट होते. शिक्षण हे केवळ अक्षरज्ञान नसून माणसाला विचार करण्याची, अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची आणि स्वतःचे जीवन घडविण्याची शक्ती देणारे प्रभावी साधन आहे. म्हणूनच भारतातील शिक्षणाच्या इतिहासाचा विचार केला असता क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले हे शिक्षक दिनाचे खरे मानकरी ठरतात.

आज ५ सप्टेंबर रोजी आपण डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त शिक्षक दिन साजरा करतो. शिक्षकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे. मात्र, भारतात शिक्षणाची दारे समाजातील सर्व घटकांसाठी खुली करण्यासाठी ज्यांनी प्रत्यक्ष संघर्ष केला, अशा ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याचे स्मरण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

सन १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू करण्याचे ऐतिहासिक कार्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी केले. त्या काळात मुलींना शिक्षण देणे म्हणजे समाजाच्या रूढ परंपरांना आव्हान देणे मानले जात होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाची मशाल हातात घेतली आणि त्या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून इतिहासात अजरामर झाल्या.

सावित्रीबाई शाळेत जात असताना त्यांच्यावर दगड, चिखल आणि शेण फेकले जात असे. समाजाचा विरोध, अपमान आणि अनेक अडचणी सहन करूनही त्यांनी शिक्षणाचे कार्य थांबवले नाही. त्या अतिरिक्त साडी घेऊन शाळेत जात आणि शाळेत पोहोचल्यानंतर खराब झालेली साडी बदलत. हा संघर्ष केवळ एका शिक्षिकेचा नव्हता; तो स्त्रीच्या शिक्षणाच्या अधिकारासाठीचा संघर्ष होता.

ज्योतिराव फुले यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी माध्यम मानले. त्यांनी केवळ मुलींसाठीच नव्हे, तर वंचित, शोषित आणि दुर्लक्षित समाजघटकांसाठीही शिक्षणाची दारे खुली करण्याचा प्रयत्न केला. सावित्रीबाई फुले यांनीही मुलींच्या शिक्षणाबरोबरच विधवा, निराधार आणि पीडित महिलांसाठी काम केले.

फुले दाम्पत्याचे कार्य केवळ शाळा सुरू करण्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजातील जातिभेद, स्त्रीदास्य, अंधश्रद्धा आणि अन्यायाला आव्हान दिले. त्यांचे शिक्षण हे माणसाला स्वाभिमान, समानता आणि न्यायाची जाणीव करून देणारे होते.

आज आपण आधुनिक शिक्षण, मुलींचे शिक्षण, समान संधी आणि स्त्री-पुरुष समानता याबद्दल बोलतो. परंतु या विचारांची बीजे महाराष्ट्राच्या मातीत ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनीच रोवली होती. आज लाखो मुली शिक्षण घेत आहेत, विविध क्षेत्रांत यश मिळवत आहेत; त्यामागे सावित्रीबाईंच्या त्यागाची आणि संघर्षाची प्रेरणा आहे.

शिक्षक म्हणजे केवळ वर्गात शिकवणारी व्यक्ती नव्हे, तर समाजाला योग्य दिशा देणारा मार्गदर्शक होय. या अर्थाने पाहिले तर ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनी संपूर्ण समाजाला शिकवले. त्यांनी केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले नाही, तर स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, मानवता आणि सामाजिक न्यायाचे धडे दिले.

आज शिक्षक दिन साजरा करताना आपण शिक्षकांचा सन्मान करतो, ही निश्चितच अभिमानाची बाब आहे. परंतु त्याचबरोबर शिक्षणाचा हक्क सर्वांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी आपले आयुष्य समर्पित करणाऱ्या फुले दाम्पत्याचे स्मरण करणे ही आपली सामाजिक जबाबदारी आहे.

ज्यांनी स्वतःसाठी नव्हे, तर पुढच्या पिढ्यांसाठी शिक्षणाची वाट निर्माण केली;

ज्यांनी विरोध सहन करूनही ज्ञानाची ज्योत विझू दिली नाही;

ज्यांनी वंचितांच्या हातात शिक्षणाचे शस्त्र दिले—

असे क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले हे खऱ्या अर्थाने शिक्षक दिनाचे मानकरी आहेत.

त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा आदर्श घेऊन प्रत्येक मुलाला, प्रत्येक मुलीला आणि समाजातील प्रत्येक घटकाला गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळवून देणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

“शिक्षण ही परिवर्तनाची सुरुवात आहे आणि समान शिक्षण हा समतामूलक समाजाचा पाया आहे.”

क्रांतीसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याला मनःपूर्वक अभिवादन!..

.        ✍️ समाजमित्र नाशिकभाऊ चवरे 

          जिल्हाध्यक्ष अखिल भारतीय मराठी    

              साहित्य परिषद जिल्हा भंडारा