संन्यास म्हणजे केवळ वेष नव्हे, तर षड्विकारांचा त्याग...( धर्मबोध )
शनिवार, 12 सितंबर 2026
Comment
लेखक :- प.से.सरुबाई देवराम डोळसे नाशिक
उ. लि. क्र. ५५१ — “तथा संन्यास निरूपणें” या लिळेच्या चिंतनातून...
संकलन :- संघवर्धन देशभ्रतार,तुमसर जि.भंडारा
संग्रहक :- हर्षवर्धन देशभ्रतार,तुमसर जि.भंडारा
परब्रह्म परमेश्वराचा अवतार, जीवांच्या उद्धारासाठी पृथ्वीवर अवतरलेले साधनदाता सर्वज्ञ श्रीचक्रधर महाराज यांनी आपल्या परिभ्रमणकाळात असंख्य जीवांना त्यांच्या अधिकारीपणानुसार ज्ञान, आचार, विचार आणि साधनेचा मार्ग दाखविला. त्यांच्या प्रत्येक लीळेमध्ये केवळ एखादी घटना नसून, जीवाला भवसागरातून पार होण्यासाठी आवश्यक असलेले तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे...
उ. लि. क्र. ५५१ — *“तथा संन्यास निरूपणें” ही अशीच अत्यंत अर्थपूर्ण लीळा आहे. वरवर पाहता हा प्रसंग महादाइसांना संन्यास देण्यासंबंधीचा वाटतो; परंतु त्यामागे प्रभूंनी *खऱ्या संन्यासाची व्याख्या, अंतःकरणशुद्धीचे महत्त्व आणि षड्विकारांच्या त्यागाची आवश्यकता* अत्यंत मार्मिकपणे सांगितली आहे...
आजच्या काळात या लीळेचे चिंतन केले तर तिचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते...
_संन्यास म्हणजे नेमके काय?..
महादाइसांनी स्वामींना संन्यास देण्याची विनंती केली. त्यावर स्वामींनी अत्यंत मार्मिक प्रश्न उपस्थित केला—
“अर्धोदकांत जाऊन, हात वर करून, ‘मी संन्यास घेतला... मी संन्यास घेतला...’ असे म्हटल्याने कुठे संन्यास होतो कां?”
हा प्रश्न केवळ महादाइसांना विचारलेला नाही; तो आजच्या प्रत्येक साधकाला विचारलेला प्रश्न आहे...
संन्यास म्हणजे केवळ बाह्यवेष बदलणे नाही.
संन्यास म्हणजे केवळ संसार सोडणे नाही.
संन्यास म्हणजे केवळ एखादा विधी करणे नाही.
संन्यास म्हणजे केवळ “मी संन्यस्त झालो” असे शब्द उच्चारणेही नाही...
_संन्यास हा प्रथम अंतःकरणात घडला पाहिजे...
मनातील विकार तसेच ठेवून बाह्य रूप बदलले, तर तो खरा संन्यास कसा म्हणता येईल?
प्रभूंचे तत्त्वज्ञान आपल्याला सांगते की *बाह्य त्यागापेक्षा अंतःकरणातील विकारांचा त्याग अधिक महत्त्वाचा आहे...
_षड्विकारांचा त्याग — हाच खरा संन्यास...!.
स्वामींनी महादाइसांना सांगितले—
“राग, द्वेष, काम, क्रोध, मद, मत्सर यांचा त्यागु याचि नावे संन्यासु कीं बाइ!”
या एका वाक्यामध्ये संन्यासाचे अत्यंत व्यापक तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे.
_राग — आवड_
एखादी व्यक्ती, वस्तू किंवा परिस्थिती आपल्या मनाप्रमाणे असली की तिच्याशी आसक्ती निर्माण होते. “हे माझेच हवे”, “माझ्या मनाप्रमाणेच झाले पाहिजे” असा आग्रह निर्माण होतो...
आवड असणे चुकीचे नाही; पण आवडीच्या वस्तूशी मनाचे बंधन निर्माण होणे ही अडचण आहे...
साधकाने स्वतःला विचारावे—
माझ्या आवडी माझ्यावर राज्य करीत आहेत का?
_द्वेष — अनावड_
ज्याची आपल्याला आवड नाही, त्याच्याविषयी मनात तिरस्कार निर्माण होणे म्हणजे द्वेष...
आपल्याला अनुकूल असणाऱ्यांवर प्रेम आणि प्रतिकूल असणाऱ्यांवर द्वेष—ही सामान्य मानवी प्रवृत्ती आहे...
परंतु साधनेच्या मार्गावर चालताना मनाला या द्वंद्वातून बाहेर काढणे आवश्यक आहे.
ज्याच्यामुळे आपल्याला त्रास झाला त्याच्याबद्दल मनात सतत द्वेष ठेवणे म्हणजे त्याच व्यक्तीला आपल्या मनावर सत्ता देणे होय...
_काम — अभिलाषा_
काम म्हणजे केवळ एका विशिष्ट अर्थाने न पाहता *अतृप्त अभिलाषा, इच्छा आणि विषयलालसा* या व्यापक अर्थाने त्याकडे पाहिले पाहिजे...
“हे मिळाले पाहिजे”,
“मला हेच हवे”,
“माझ्याकडे इतरांपेक्षा अधिक असले पाहिजे”
या अखंड धावपळीत जीव स्वतःचे समाधान गमावून बसतो...
इच्छा संपल्या म्हणून समाधान मिळते असे नाही; तर इच्छांवर विवेकाचे नियंत्रण आले की अंतःकरणाला समाधानाचा मार्ग सापडतो...
_क्रोध — क्रूर भाव_
आपल्या इच्छेप्रमाणे काही घडले नाही की मनात संताप निर्माण होतो...
क्रोधाच्या क्षणी माणूस स्वतःवरचे नियंत्रण गमावतो. बोलताना शब्दांचे भान राहत नाही आणि केलेल्या कृतीचा पश्चात्ताप नंतर होतो...
म्हणूनच साधकासाठी क्रोधावर विजय मिळविणे ही अत्यंत मोठी साधना आहे...
क्रोधाला उत्तर क्रोधाने न देता विवेकाने देणे—ही अंतःकरणातील प्रगतीची खूण आहे...
_मद — उर्मी_
ज्ञानाचा मद, संपत्तीचा मद, पदाचा मद, सौंदर्याचा मद, सामर्थ्याचा मद किंवा आपल्या श्रेष्ठत्वाची भावना—ही सर्व अहंकाराची विविध रूपे आहेत...
माणसाकडे काही गुण असतील तर ते त्याचे वैभव असले तरी “हे सर्व माझ्यामुळेच आहे” अशी भावना निर्माण झाली की मद जन्म घेतो...
प्रभूंच्या मार्गात साधकाने आपल्या कर्तृत्वाचा अहंकार सोडून *परमेश्वरकृपेची जाणीव* ठेवणे महत्त्वाचे आहे...
मत्सर — हेवा
दुसऱ्याची प्रगती पाहून आपल्याला आनंद न होता मनात खंत निर्माण होणे म्हणजे मत्सर...
“त्याला हे का मिळाले?”
“त्याचेच नाव का झाले?”
“त्याला एवढा मान का मिळतो?”
अशा विचारांत मन अडकले की स्वतःच्या साधनेपासून आपण दूर जातो.
दुसऱ्याच्या यशाने मन प्रसन्न होणे आणि स्वतःच्या साधनेत पुढे जाणे—हा मत्सरावर विजय मिळविण्याचा मार्ग आहे...
_कार्याचा नाश, कारणाचा नाही — या वचनाचा गूढ अर्थ_
या लीळेतील आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे—
“कार्याचा नाश किजे: कारणाचां नाही.”
महादाइसांच्या प्रश्नाला स्वामी स्पष्ट करतात—
“यें दशे कार्यसंन्यासु आति: परि कारणसंन्यासु नाही.”
या वचनातून प्रभूंनी साधनेच्या अवस्थांचे अत्यंत सूक्ष्म तत्त्वज्ञान सांगितले आहे...
मनुष्याच्या वर्तनामध्ये दिसणारे विकार हे अनेकदा कार्यरूपाने प्रकट होतात. परंतु त्या विकारांच्या मुळाशी असणाऱ्या सूक्ष्म प्रवृत्ती, संस्कार आणि कारणरूप स्थितीचा पूर्ण नाश झालेला असेलच असे नाही...
म्हणूनच केवळ बाह्य आचरण बदलले म्हणून अंतःकरण पूर्ण शुद्ध झाले असे मानता येत नाही...
विकाराचे बाह्य रूप थांबणे आणि विकाराचे मूळच नष्ट होणे—या दोन वेगळ्या अवस्था आहेत...
यामुळे साधकाने आपल्या साधनेत आत्मपरीक्षण सतत केले पाहिजे...
आजच्या काळात या लीळेची आवश्यकता..
आज आपण आधुनिक जीवन जगत आहोत. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, संपत्ती आणि सुविधा वाढल्या; परंतु माणसाच्या मनातील *राग, द्वेष, काम, क्रोध, मद आणि मत्सर* यांचे स्वरूप अजूनही तसेच आहे...
फक्त त्यांची साधने बदलली आहेत...
पूर्वी एखाद्याच्या संपत्तीचा मत्सर वाटत असे; आज सोशल मीडियावरील दुसऱ्याचे जीवन पाहून मत्सर निर्माण होतो...
पूर्वी मान-सन्मानासाठी संघर्ष होत असे; आज प्रसिद्धी, अनुयायी, प्रतिष्ठा आणि प्रसिद्धीच्या माध्यमातून अहंकार व्यक्त होतो...
पूर्वी राग समोरच्या व्यक्तीवर व्यक्त होत असे; आज तो शब्दांमध्ये, संदेशांमध्ये आणि सामाजिक माध्यमांवरील प्रतिक्रियांमध्ये व्यक्त होतो...
म्हणून प्रभूंची शिकवण कालबाह्य नाही; उलट आजच्या काळासाठी ती अधिक आवश्यक आहे...
आपण संन्यासी नसू, तरी संन्यासाची साधना करू शकतो.
या लीळेचा आणखी एक महत्त्वाचा संदेश म्हणजे—
संन्यास हा केवळ संन्याशांसाठीचा विषय नाही...
गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या प्रत्येक जीवाला अंतःकरणातील विकारांचा त्याग करण्याची साधना करता येते...
घरात राहूनही रागाचा त्याग करता येतो.
व्यवहारात राहूनही द्वेषाचा त्याग करता येतो.
कर्तव्ये पार पाडताना आसक्तीवर संयम ठेवता येतो...
पद मिळाले तरी मद टाळता येतो.
दुसऱ्याची प्रगती पाहून मत्सर न करता आनंद मानता येतो...
म्हणूनच प्रभूंच्या दृष्टीने खरा प्रश्न “आपण कुठे राहतो?” हा नसून “आपल्या अंतःकरणात काय चालले आहे?” हा आहे...
महादाइसांच्या प्रसंगातून मिळणारी आणखी एक शिकवण
या लीळेत प्रभूंच्या करुणेचे आणि भक्ताच्या मनोभूमिकेचेही दर्शन घडते...
महादाइसांच्या मनात दुःख होते. त्या अवस्थेत प्रभूंनी त्यांना कमी लेखले नाही. उलट त्यांची बाजू घेतली आणि त्यांच्या आचरणामागील भाव समजून घेतला...
यातून प्रभूंच्या शिकवणुकीतील एक महत्त्वाचा गुण समोर येतो
प्रभू जीवाला केवळ त्याच्या बाह्य कृतीवरून मोजत नाहीत; त्याच्या अंतःकरणातील भाव जाणतात...
साधकानेही दुसऱ्याच्या कृतीवर तत्काळ निर्णय देण्याऐवजी त्यामागील परिस्थिती, भाव आणि मनःस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
आज समाजात मतभेद वाढण्याचे एक कारण म्हणजे
समोरच्याला समजून घेण्याआधी त्याचा न्याय करणे...
प्रभूंच्या लीळेतील करुणा आपल्याला सांगते—
१) “दुसऱ्याला तोडण्यापेक्षा त्याला जोडण्याचा प्रयत्न करा.”
_खरा संन्यास — मनाचा प्रवास_
संन्यास म्हणजे जगापासून पळून जाणे नव्हे;
स्वतःच्या विकारांपासून दूर जाणे होय...
संन्यास म्हणजे वस्तूंचा त्याग नव्हे;
वस्तूंवरील अतिरेकी आसक्तीचा त्याग होय...
संन्यास म्हणजे माणसांचा त्याग नव्हे;
माणसांविषयीच्या राग-द्वेषाचा त्याग होय...
संन्यास म्हणजे कर्तव्यांचा त्याग नव्हे;
कर्तव्य करताना अहंकाराचा त्याग होय...
संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य परिवर्तन नव्हे;
अंतःकरणातील परिवर्तन होय...
_आज आपण स्वतःला काही प्रश्न विचारूया...
या लीळेचे खरे चिंतन तेव्हाच होईल, जेव्हा आपण स्वतःच्या अंतःकरणाकडे पाहू...
१) माझ्या मनात कोणाबद्दल राग आहे का?.
२) कोणाविषयी द्वेष किंवा तिरस्कार आहे का?
३) माझ्या इच्छा आणि अभिलाषा माझ्यावर राज्य करीत आहेत का?..
४) माझ्या पदाचा, ज्ञानाचा किंवा कर्तृत्वाचा मला मद आहे का?
५) दुसऱ्याच्या यशाने मला आनंद होतो की मत्सर?
६) माझ्या बाह्य आचरणात बदल झाला आहे; पण मनातील कारणरूप विकार खरोखर कमी झाले आहेत का?
हे प्रश्न जर आपण प्रामाणिकपणे स्वतःला विचारले, तर “तथा संन्यास निरूपणें” या लीळेचे चिंतन आपल्या जीवनाला दिशा देऊ शकते...
_अवतार दिनानिमित्त संकल्प_
परमेश्वर अवतार साधनदाता प्रभू सर्वज्ञ श्रीचक्रधर महाराज यांच्या अवतार दिनाच्या पावन निमित्ताने आपण केवळ उत्सव साजरा करू नये; तर त्यांच्या शिकवणीचा आपल्या जीवनात एक तरी अंश आचरणात आणण्याचा संकल्प करावा...
प्रभूंचे स्मरण करणे, त्यांच्या लीळांचे श्रवण करणे, तत्त्वज्ञान समजून घेणे ही साधनेची सुरुवात आहे; परंतु त्या शिकवणीचा आपल्या स्वभावात, व्यवहारात आणि आचरणात झालेला बदल. ही तिची खरी फलश्रुती आहे.
आजच्या या मंगलदिनी आपण असा संकल्प करूया—
१)राग कमी करू,
२) द्वेष सोडू,
३)अभिलाषांवर संयम ठेवू,
४)क्रोधावर विवेकाने विजय मिळवू,
५) अहंकाराला दूर ठेवू, आणि
६) मत्सराऐवजी दुसऱ्याच्या आनंदात आनंद मानू...
कारण.
“षड्विकारांचा त्याग हाच खरा संन्यास!”
ही केवळ एका लीळेची शिकवण नाही;
हा जीवन शुद्ध करण्याचा मार्ग आहे...
प्रभू श्रीचक्रधर महाराजांनी दिलेला हा मार्ग आपल्या अंतःकरणात जागृत राहो, आपल्या आचरणात उतरू दे आणि आपल्या माध्यमातून इतर जीवांपर्यंत पोहोचू दे- हीच त्यांच्या चरणी प्रार्थना!
अवतार दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!...
परब्रह्म परमेश्वर अवतार, साधनदाता सर्वज्ञ प्रभू श्रीचक्रधर महाराज यांच्या पावन अवतार दिनानिमित्त समस्त महानुभाव बांधव-भगिनींना मनःपूर्वक दंडवतपूर्वक मंगलमय शुभेच्छा!..
प्रभूंच्या चरणी एवढीच प्रार्थना—
“हे प्रभो! बाह्य आडंबरापेक्षा अंतःकरणातील शुद्धता द्या;
वेषापेक्षा विवेक द्या;
शब्दांपेक्षा आचरण द्या;
आणि षड्विकारांचा त्याग करून आपल्या तत्त्वज्ञानाच्या मार्गावर चालण्याची शक्ती द्या.”
_दंडवत माझा देव श्रीचक्रधर... SD!
आपला.
प. से. सुरेश सरूबाई देवराम डोळसे, नाशिक
संस्थापक अध्यक्ष - श्रीप्रभू प्रतिष्ठान, नाशिक
नि. सदस्य - अखिल भारतीय महानुभाव परिषद
📱 ९४२२७६२९१४.
॥ वंदे श्रीचक्रधराय नमः ॥
0 Response to "संन्यास म्हणजे केवळ वेष नव्हे, तर षड्विकारांचा त्याग...( धर्मबोध )"
एक टिप्पणी भेजें